Hợp tác Việt Nam – Singapore: bước đi chiến lược trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo
Hợp tác Việt Nam Singapore về đào tạo nhân lực AI là khuôn khổ phối hợp giữa hai nước nhằm xây dựng lực lượng lao động có kỹ năng số, năng lực sử dụng trí tuệ nhân tạo và thích ứng với chuyển đổi số lực lượng lao động đang diễn ra nhanh chóng trong nền kinh tế hiện đại. Mục tiêu không chỉ là tăng số kỹ sư công nghệ, mà là tái thiết toàn bộ cách dạy, học và làm việc để người lao động có thể tìm kiếm, đánh giá và dùng thông tin, công nghệ AI vào giải quyết vấn đề thực tế, đồng thời sẵn sàng dịch chuyển giữa các ngành trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế. Điểm nhấn chính trị của khuôn khổ này là Đối thoại chiến lược Việt Nam – Singapore lần thứ nhất giữa Đảng Cộng sản Việt Nam và Đảng Hành động Nhân dân Singapore. Sự kiện không chỉ mang tính nghi thức mà mở ra một tầm nhìn rất rõ: nhân lực là yếu tố quyết định sức cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, và nếu hai nền kinh tế muốn đứng vững, họ phải coi đào tạo nhân lực AI là trục trung tâm của mọi chiến lược phát triển.
Bài học Singapore: tái định nghĩa giáo dục cho lao động thời AI
Kinh nghiệm Singapore cho thấy, chuẩn bị cho kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo không thể chỉ thêm vài môn học về công nghệ, mà phải thay đổi tư duy giáo dục từ gốc. Giáo sư Vũ Minh Khương thuộc Đại học Quốc gia Singapore nhấn mạnh giáo dục và phát triển nguồn nhân lực cần được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng vì đây là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và tương lai của một quốc gia. Quan điểm này là lời nhắc thẳng thắn rằng nếu Việt Nam vẫn dạy học theo kiểu ghi nhớ, cấm dùng AI trong lớp, chúng ta sẽ tự buộc tay mình. Theo ông, giáo dục trong kỷ nguyên AI cần tập trung ba năng lực: lọc và xử lý tri thức trong biển thông tin, khả năng lắng nghe – hợp tác đa chiều, và sáng tạo giải pháp mới. Đáng chú ý, cách tiếp cận này đòi hỏi phải cho phép người học dùng AI, Internet trong học tập, rồi đánh giá khả năng dùng công cụ để giải quyết vấn đề, thay vì coi công nghệ là mối đe dọa. Đây là điểm mà Việt Nam cần mạnh dạn học, nếu không muốn lực lượng lao động tụt hậu ngay trên sân nhà.
Doanh nghiệp công nghệ tham gia đào tạo: từ hackathon đến chuẩn năng lực số
Một mặt trận quan trọng khác của đào tạo nhân lực AI là sự tham gia trực tiếp của các tập đoàn công nghệ vào việc nâng chuẩn kỹ năng số cho người lao động. Tại Việt Nam, một tập đoàn công nghệ toàn cầu đang hợp tác với các tổ chức như Steam for Vietnam, HocMai và Trung tâm Công nghệ thông tin – Truyền thông Vietnet để hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng AI vào sản xuất – kinh doanh, đồng thời phối hợp với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) hỗ trợ cộng đồng nhà phát triển công nghệ. Đây là sự dịch chuyển rõ rệt: AI không còn là chủ đề hội thảo, mà là công cụ phải được đưa vào vận hành ở từng nhà máy, văn phòng. Theo đại diện tập đoàn này, họ cùng NIC đã tổ chức một cuộc thi hackathon AI, thu hút hơn 1.000 nhà phát triển xây dựng giải pháp AI trong 48 giờ để giải bài toán thực tế. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Chúng tôi đặt mục tiêu đào tạo gần 1.000 giáo viên về kỹ năng AI ngay trong năm nay”. Việc tập trung vào giáo viên cho thấy nếu muốn chuẩn hóa năng lực số, Việt Nam phải bắt đầu từ người thiết kế bài giảng, chứ không chỉ từ những khóa học ngắn hạn cho nhân viên văn phòng.
Áp lực dịch chuyển lao động và yêu cầu cải cách cấu trúc
Trong khi nhu cầu nhân lực công nghệ cao tăng nhanh, Việt Nam đồng thời đối mặt bài toán khó về dịch chuyển lao động ở các ngành sử dụng nhiều lao động phổ thông. Nền kinh tế đang tái cơ cấu, cơ hội việc làm tăng lên ở nhiều địa phương ngoài Hà Nội và TP.HCM khiến một bộ phận lao động không còn thấy cần thiết phải di cư vào các trung tâm lớn như trước, làm việc tuyển dụng ở một số ngành trở nên khó hơn. Từ góc nhìn của doanh nhân Singapore trong ngành sản xuất đồ gỗ, có thể thấy rõ: các ngành lao động giản đơn sẽ bị áp lực chuyển đổi ngày càng lớn khi kinh tế nghiêng mạnh về công nghệ cao và lao động trẻ, có kỹ năng đổ vào những lĩnh vực tạo giá trị gia tăng cao hơn. Những đánh giá hiện có cho thấy thách thức nhân lực trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo ở Việt Nam không dừng ở chuyện “đào tạo thêm kỹ sư AI”. Quá trình chuyển đổi đòi hỏi tiếp cận rộng hơn: cải cách giáo dục, trang bị kỹ năng AI cho lực lượng lao động hiện hữu, đẩy mạnh phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp công nghệ, đồng thời chuẩn bị chính sách cho dịch chuyển lao động giữa ngành, thậm chí trong phạm vi ASEAN. Nếu không cải cách cấu trúc như vậy, chuyển đổi số lực lượng lao động sẽ bị đứt gãy: một số nhóm lao động tiến rất nhanh, số khác bị bỏ lại, tạo bất bình đẳng mới trong nền kinh tế.
Từ hợp tác song phương đến chiến lược quốc gia về nhân lực AI
Điểm tích cực của hợp tác Việt Nam Singapore là nó buộc chúng ta nhìn nhân lực AI như một chiến lược quốc gia, chứ không phải phong trào nhất thời. Kinh nghiệm từ Singapore và sự tham gia của các tập đoàn công nghệ quốc tế cho thấy chuẩn bị nhân lực phải đi trước một bước, nếu không mọi tham vọng phát triển công nghiệp công nghệ cao sẽ bị treo trên lực lượng lao động thiếu kỹ năng. Việt Nam đang tăng tốc chuyển đổi số, nhưng nếu không thống nhất được các chuẩn năng lực số cơ bản cho người lao động – từ khả năng lọc thông tin, hợp tác, sáng tạo cho tới kỹ năng dùng AI trong công việc – thì chuyển đổi vẫn sẽ chỉ là khẩu hiệu. Thông điệp cần rút ra là rõ ràng: đào tạo nhân lực AI không thể khoán hết cho vài trường đại học hay một số doanh nghiệp nhiệt tình. Nó đòi hỏi cải cách giáo dục chính quy, hệ thống đào tạo lại – nâng cấp kỹ năng cho người lao động đang làm việc, cùng các cơ chế di chuyển lao động linh hoạt trong nước và khu vực. Hợp tác Việt Nam Singapore là bước khởi đầu quan trọng, nhưng trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về chúng ta: hoặc chủ động định hình chuẩn giáo dục và phát triển nhân lực cho kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, hoặc chấp nhận đứng sau trong cuộc cạnh tranh mới.
