VR di sản văn hóa: Khi ký ức không còn bị khóa trong địa lý
VR di sản văn hóa là việc dùng công nghệ thực tế ảo để tái hiện không gian, câu chuyện và ký ức lịch sử trong môi trường số, giúp người xem có thể cảm nhận, tương tác và học hỏi về di sản mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, điều kiện thời gian hay khả năng tiếp cận vật lý.
Nếu trước đây, di sản văn hóa gắn chặt với bảo tàng, khu di tích và những chuyến tham quan hiếm hoi, thì nay công nghệ tái hiện lịch sử đang kéo di sản ra khỏi khuôn kính trưng bày. Tại Lễ hội Văn hóa Thế giới ở Hà Nội, gian VR của VTC do đội ngũ VTC Studio phát triển đã trở thành một hiện tượng, thu hút hàng nghìn lượt khách xếp hàng trải nghiệm. Đây không phải trò giải trí thời thượng, mà là tuyên bố rằng “làm game là làm văn hóa” được cụ thể hóa bằng sản phẩm. Khi người dùng có thể “đi” Sơn Đoòng, Cổ Loa, Tam Cốc, Hạ Long, Sa Pa trong không gian số, chúng ta đang chuyển di sản từ chỗ “để xem” sang “để sống cùng”.
Hoàng thành Thăng Long: Sân khấu mới của công nghệ tái hiện lịch sử
Chọn Hoàng thành Thăng Long làm không gian giao thoa giữa game, VR, cosplay và esports không phải quyết định ngẫu hứng, mà là lựa chọn mang tính tuyên ngôn: di sản nghìn năm phải đối thoại với thế hệ màn hình và tay cầm. Từ kí ức một kinh đô, nơi tích tụ lớp lớp dấu tích lịch sử, giờ đây người trẻ bước vào bằng kính VR, nhân vật game và những trải nghiệm tương tác. Đó không phải là “phá vỡ” sự tôn nghiêm, mà là cách kéo sự tôn nghiêm ấy về gần người trẻ hơn.
Ứng dụng VR do VTC phát triển không chỉ dừng ở trình diễn sự kiện, mà còn hướng tới phát hành trên các nền tảng quốc tế như Meta VR Store để quảng bá thắng cảnh Việt ra thế giới. Một du khách chưa nói được tiếng Việt vẫn có thể làm quen với văn hóa Việt qua game, được “đặt chân” vào Sơn Đoòng trên thế giới ảo trước khi đến Việt Nam. Câu hỏi không còn là “có nên đưa di sản lên VR không”, mà là “nếu không làm, chúng ta chấp nhận để khoảng cách với công chúng trẻ ngày càng xa đến mức nào”.
Game Việt Nam: Từ giải trí sang nền tảng kể chuyện di sản
Điều đáng mừng là game Việt Nam đã bắt đầu rời vùng an toàn “giải trí thuần túy” để trở thành công cụ kể chuyện về bản sắc. Audition – sau 20 năm phát hành – không chỉ giữ được sức sống trong cộng đồng game thủ mà còn dần đưa yếu tố văn hóa Việt vào không gian game, từ trang phục tới hình ảnh mang đậm bản sắc dân tộc. Không phải ngẫu nhiên mà tại Lễ hội Văn hóa Thế giới, Audition ghi dấu với phần trình diễn “Heritage Show”, kỷ niệm 20 năm kết nối văn hóa của một “quốc game” đúng nghĩa.
Một ví dụ khác là Kingdom Chess, nơi những nhân vật lịch sử và huyền thoại Việt như Sơn Tinh, Lạc Long Quân được đặt cạnh Zeus, Quan Vũ, Lưu Bị. Khi các biểu tượng Việt đứng ngang hàng nhân vật toàn cầu, trò chơi trở thành sân khấu bình đẳng để văn hóa Việt xuất hiện và được ghi nhớ. Công nghệ tái hiện lịch sử ở đây không phải bài giảng khô khan, mà là trận đấu, là chiến thuật, là tò mò của người chơi về truyền thuyết phía sau nhân vật. Nếu thế hệ trẻ dành hàng giờ trong game, tại sao không biến một phần thời gian ấy thành thời gian sống cùng lịch sử Việt?
Sơn Thần Thủy Quái: Khi sân khấu xiếc bước vào kỷ nguyên số
Ở phía sân khấu truyền thống, vở xiếc “Sơn Thần Thủy Quái” là minh chứng rằng công nghệ số không làm nghệ thuật mất hồn nếu nghệ sĩ giữ được trung tâm là con người. Vở diễn kết hợp nghệ thuật xiếc với công nghệ trình chiếu, ánh sáng và âm nhạc để mở rộng ngôn ngữ sân khấu. Khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp biểu diễn cùng đội ngũ kỹ thuật, hậu cần, tổng cộng hơn 60 người, làm việc trong một không gian được cải tạo thành sân khấu nước với gần 300 ống phun và hệ thống thoát nước. Đó là con số cho thấy quy mô đầu tư không chỉ vào “hiệu ứng”, mà vào một cấu trúc biểu diễn hoàn toàn mới.
Điểm đáng nói là công nghệ không được dùng để “phô trương”, mà để kể lại chất liệu văn hóa dân gian bằng ngôn ngữ hiện đại. Hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động nghệ sĩ cùng kể chuyện, khiến người nghệ sĩ không còn biểu diễn trước màn hình tĩnh mà tương tác với không gian mở rộng bởi công nghệ. Từ tư duy “diễn một tiết mục”, nghệ sĩ buộc phải chuyển sang tư duy “đồng sáng tạo một tác phẩm”, hiểu rõ từng động tác nằm ở đâu trong mạch truyện và cảm xúc. Đổi mới sân khấu vì thế không chỉ là thêm 3D Mapping, mà là thay đổi cách nghĩ về chính nghệ thuật xiếc.
Tương lai: Di sản phải sống trong đời sống số, hoặc sẽ mờ dần
Từ gian VR của VTC đến sân khấu nước của “Sơn Thần Thủy Quái”, một bức tranh chung hiện ra: đổi mới sáng tạo trong văn hóa, thể thao và du lịch đang bắt đầu từ những không gian rất cụ thể như rạp xiếc, nhà hát, bảo tàng, trường học, để khoa học công nghệ và chuyển đổi số bước vào đời sống, phục vụ nhân dân và đóng góp cho tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh thị hiếu, nhất là của khán giả trẻ, chuyển rất nhanh sang hình ảnh số, trải nghiệm tương tác và sản phẩm đa phương tiện, “bảo tồn” nếu chỉ hiểu là giữ nguyên hình thức cũ sẽ đồng nghĩa với tự thu hẹp khán giả.
Một mặt, các ứng dụng VR di sản văn hóa hướng tới phát hành quốc tế, đưa thắng cảnh Việt vào tầm mắt cộng đồng toàn cầu. Mặt khác, sân khấu xiếc nghĩ tới việc xây dựng những vở diễn có nhân vật và thế giới gần với game để hợp tác với các đơn vị phát triển game Việt, tạo nên sản phẩm giao thoa giữa hai lĩnh vực. Nền tảng vé trực tuyến giúp khán giả tra cứu lịch diễn, chọn chỗ ngồi, thanh toán nhanh chóng, xóa dần khoảng cách giữa “rạp” và “ứng dụng”. Tương lai của di sản vì thế không nằm ở câu hỏi có dùng công nghệ hay không, mà ở cách ta dùng VR, game và sân khấu số để kể câu chuyện Việt một cách rõ ràng, hấp dẫn và đầy trách nhiệm.
