VR di sản văn hóa: lịch sử bước ra khỏi trang sách
VR di sản văn hóa là việc dùng công nghệ thực tế ảo, dữ liệu số và không gian 3D để tái hiện di tích, hiện vật và các mốc lịch sử, giúp người xem không chỉ đọc về quá khứ mà bước vào, quan sát và tương tác với chính bối cảnh, nhân vật và sự kiện đó như đang có mặt tại hiện trường. Từ những không gian bảo tàng số đến trải nghiệm lịch sử VR, xu hướng này đang thách thức quan niệm cũ rằng lịch sử chỉ tồn tại trong sách giáo khoa và phòng trưng bày. Khi người trẻ đã quen với hình ảnh, video và trải nghiệm đa phương tiện, công nghệ số hóa di tích không còn là “phụ kiện” mà trở thành chiến lược sống còn nếu chúng ta muốn ký ức dân tộc tiếp tục được lắng nghe, được cảm và được tự hào trong thời đại số.
Từ Quảng trường Ba Đình 1945 đến Công viên APEC: VR cho phép "xuyên không"
Chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng” tại Công viên APEC, Đà Nẵng từ ngày 2–4/9 đã cho thấy sức mạnh của trải nghiệm lịch sử VR: người dân và du khách đeo kính VR để được đưa trở lại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, chứng kiến khoảnh khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập. Thay vì đứng trước một hiện vật hay xem một bức ảnh, họ được đặt vào không gian mô phỏng, quan sát sự kiện từ góc nhìn của một người đang có mặt tại đó. Đây không phải trò giải trí nhất thời. Với hơn 8.000 lượt khách trong ba ngày tại Dinh Độc Lập và hơn 3.000 người tại Khu di tích Kim Liên, chương trình chứng minh rằng nếu lịch sử được kể bằng công nghệ, người xem – đặc biệt là giới trẻ – sẵn sàng dành thời gian để lắng nghe.
Đền Hùng và bảo tàng số: QR, VR3D, bản đồ 3D thay đổi cách tham quan
Nếu VR là cánh cửa đưa người xem tới những thời khắc lịch sử, thì bảo tàng số là hạ tầng khiến cánh cửa đó luôn mở. Tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, từ hiện vật, di tích đến các giá trị văn hóa đang được từng bước đưa lên không gian số bằng QR, VR3D, bản đồ 3D và bảo tàng số. Đứng trước Bảo tàng Hùng Vương – nơi lưu giữ hơn 5.000 tài liệu, hiện vật khoa học, trong đó có gần 700 hiện vật gốc thuộc các giai đoạn văn hóa từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn – du khách chỉ cần quét mã QR để dùng ứng dụng thuyết minh tự động 63Stravel, hỗ trợ năm ngôn ngữ và triển khai từ năm 2023. Đây là minh chứng rõ ràng cho quan điểm: nếu không chuyển đổi sang bảo tàng số, lượng tri thức khổng lồ ấy sẽ tiếp tục bị “nhốt” sau tủ kính, xa lạ với thói quen tiếp nhận thông tin của thế hệ sinh ra cùng smartphone.
Công nghệ số hóa di tích: cây cầu nối quá khứ với thế hệ trẻ
Các nhà làm di sản đã thừa nhận một thách thức: làm thế nào để câu chuyện của quá khứ tiếp tục có ý nghĩa với thế hệ lớn lên trong thời đại số. Tại Đền Hùng, đề tài ứng dụng công nghệ thông tin để số hóa kiến trúc và dữ liệu du lịch nhằm cung cấp thông tin chính xác, thống nhất về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và các điểm tham quan trong khu di tích chính là câu trả lời chủ động. Một nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng, chuẩn hóa cơ sở dữ liệu số về di tích, di sản, tư liệu, hiện vật, cùng việc số hóa hồ sơ, hình ảnh, bản đồ và tài liệu khoa học phục vụ quản lý, nghiên cứu, bảo tồn. Khi những dữ liệu này được “bọc” bằng VR360, thuyết minh tự động, trợ lý AI có kiểm soát, kiosk, hologram và nội dung du lịch học đường, công nghệ không còn là lớp vỏ hào nhoáng, mà trở thành cây cầu vững để người trẻ bước sang bờ bên kia của ký ức.
Tương lai của VR di sản văn hóa: cơ hội lớn, điều kiện đi kèm
Đẩy mạnh chuyển đổi số tại các điểm di sản như Đền Hùng đang tạo thêm những cách thức mới để bảo tồn, phát huy và lan tỏa giá trị văn hóa; khi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ công nghệ, hành trình về nguồn cội trở nên gần gũi, sinh động hơn và giúp di sản sống trong đời sống hôm nay lẫn mai sau. Trong tương lai, khi thực tế ảo, thực tế tăng cường và trí tuệ nhân tạo tiếp tục phát triển, không gian số có thể trở thành một phần quan trọng của hệ sinh thái văn hóa. Nhưng đây không phải cuộc chơi thuần kỹ thuật: công nghệ phải phục vụ nội dung, không được lấn át nội dung. Một trải nghiệm lịch sử VR chỉ có giá trị khi dựa trên tư liệu chính xác, bối cảnh tái hiện chuẩn mực và câu chuyện được kể một cách tôn trọng lịch sử. Nếu bỏ qua điều kiện đó, VR di sản văn hóa sẽ không phải là cây cầu, mà là tấm gương méo của quá khứ.
