Ô nhiễm không khí Việt Nam: Mối đe doạ hàng ngày chứ không phải chuyện xa vời
Ô nhiễm không khí Việt Nam là tình trạng nồng độ bụi mịn, khí độc hại và các chất ô nhiễm khác trong không khí vượt quá quy chuẩn cho phép, diễn ra lặp lại nhiều ngày trong năm, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe hô hấp, tim mạch và tuổi thọ của người dân ở cả đô thị lẫn nông thôn. Theo dữ liệu quan trắc môi trường, nồng độ PM2.5 trung bình tại Việt Nam, đặc biệt ở Hà Nội, vào khoảng 47–48 µg/Nm³, mức được xem là khá cao so với nhiều thành phố trong khu vực Đông Nam Á. Nghiêm trọng hơn, nồng độ PM2.5 vượt giới hạn trung bình 24 giờ là 50 µg/Nm³ trong khoảng 1/3 số ngày mỗi năm, chủ yếu từ tháng 9 đến tháng 4 tại Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc. Điều này đồng nghĩa với việc trong khoảng bốn tháng bạn hít thở không khí bẩn nhiều hơn là không.
Không phải ngẫu nhiên ô nhiễm không khí được đánh giá là một trong những thách thức lớn nhất về môi trường và y tế công cộng ở Việt Nam. Gánh nặng lên sức khỏe đã rõ: cái giá phải trả là số ca bệnh tăng, năng suất lao động giảm, chi phí y tế và xã hội phình to. Theo nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu 2023, ô nhiễm không khí đứng thứ ba trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong hàng đầu tại Việt Nam, chỉ sau tăng huyết áp tâm thu và hút thuốc. Câu hỏi không còn là “ô nhiễm có nghiêm trọng không”, mà là “bạn chấp nhận sống chung với rủi ro tử vong cao hơn đến bao giờ”.
Ô nhiễm và bệnh tim mạch: Kẻ giết người thầm lặng bạn khó đổ lỗi cho ai khác
Khi nói về ô nhiễm, nhiều người chỉ nghĩ tới ho, hen, viêm phế quản. Đó là một phần sự thật, nhưng nguy hiểm nhất lại nằm ở bệnh tim mạch ô nhiễm gây ra. Các nghiên cứu y tế cho thấy, ở người trưởng thành, ô nhiễm không khí liên quan tới cả bệnh đường hô hấp lẫn bệnh tim mạch, bao gồm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), bệnh tim thiếu máu cục bộ và đột quỵ. Đối với người cao tuổi, nguy cơ nhập viện vì bệnh tim mạch và đường hô hấp tăng lên rõ rệt khi chất lượng không khí xấu đi.
Theo cơ quan y tế dự phòng, gánh nặng sức khỏe do ô nhiễm không khí ở Việt Nam thể hiện trên ba khía cạnh: số ca tử vong, số năm sống và tuổi thọ bị mất, cùng số ca bệnh và nhập viện gia tăng. Nói thẳng: ô nhiễm không khí đang rút ngắn tuổi thọ của bạn, dù bạn có nhận ra hay không. Điều trớ trêu là bằng chứng về tác động sức khỏe của ô nhiễm vẫn còn hạn chế, khi hầu hết nghiên cứu tập trung ở một vài đô thị lớn, thiếu dữ liệu dài hạn và thiếu các nghiên cứu về tác động kết hợp của nhiều chất ô nhiễm. Nghĩa là rủi ro thực tế có thể còn bị đánh giá thấp. Khi số liệu chưa đầy đủ mà ô nhiễm đã vọt lên vị trí nguy cơ tử vong thứ ba, chúng ta khó có thể tiếp tục viện lý do “chưa có đủ bằng chứng” để chậm hành động.
Chiến lược bảo vệ sức khỏe không khí mỗi ngày: Đừng ra ngoài vô trang bị
Thực tế phũ phàng là: trong bối cảnh PM2.5 vượt giới hạn thường xuyên như hiện nay, bảo vệ sức khỏe không khí là nhiệm vụ cá nhân hằng ngày chứ không phải phong trào theo mùa. Ngành y tế đã khuyến cáo người dân, đặc biệt là người cao tuổi, trẻ em và người mắc bệnh hô hấp, hạn chế các hoạt động ngoài trời trong những đợt ô nhiễm nặng. Nhưng chỉ ở nhà chưa đủ; bạn cần chiến lược cụ thể và kỷ luật với chính mình.
- Theo dõi chỉ số chất lượng không khí (AQI, PM2.5) mỗi ngày qua ứng dụng hoặc trạm quan trắc địa phương để quyết định lịch sinh hoạt.
- Giảm tối đa hoạt động ngoài trời, đặc biệt là chạy bộ, đạp xe, tập thể dục cường độ cao, khi PM2.5 vượt giới hạn quy chuẩn.
- Dùng khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn khi buộc phải di chuyển ngoài trời; khẩu trang vải thông thường gần như không đủ.
- Đóng cửa sổ vào giờ cao điểm giao thông hoặc những ngày sương mù ô nhiễm, kết hợp sử dụng máy lọc không khí nếu có điều kiện.
- Ưu tiên di chuyển bằng phương tiện công cộng hoặc đi chung xe, hạn chế góp thêm khí thải vào bầu không khí vốn đã ô nhiễm.
Người dân cần được cung cấp thông tin kịp thời, dễ tiếp cận để có thể bảo vệ bản thân và gia đình, đặc biệt là trẻ em, người cao tuổi và những người có bệnh lý. Nhưng thông tin chỉ có giá trị khi bạn chịu biến nó thành hành động nhất quán mỗi ngày. Không ai có thể hít thở thay bạn.
Điều chỉnh lối sống: Khi không thể chọn không khí, hãy thay đổi những gì kiểm soát được
Bạn khó có thể chọn bầu không khí mình hít thở mỗi ngày, nhưng bạn hoàn toàn có thể chọn lối sống khiến cơ thể ít bị tổn thương hơn trước ô nhiễm. Điều đầu tiên nên làm là giảm các nguồn ô nhiễm ngay trong nhà: bỏ hút thuốc, vì khói thuốc không chỉ gây bệnh mà còn góp phần ô nhiễm không khí trong nhà; hạn chế đốt rác, đốt vàng mã, đốt than tổ ong; ưu tiên nấu nướng bằng nhiên liệu sạch. Theo các cơ quan y tế, nếu có đủ bằng chứng về tác động sức khỏe của ô nhiễm, ngành y tế sẽ có cơ sở xây dựng chính sách phù hợp. Trong lúc chờ chính sách, lựa chọn hàng ngày của bạn chính là “chính sách” đầu tiên bảo vệ gia đình.
Về phía sức khỏe tim mạch và hô hấp, những điều tưởng chừng “cũ” lại là vũ khí mới trong bối cảnh ô nhiễm: ăn uống lành mạnh, kiểm soát huyết áp, vận động đều đặn nhưng chọn khung giờ và địa điểm ít ô nhiễm hơn (ví dụ tập trong nhà, hoặc ngoài trời vào ngày AQI tốt). Nhớ rằng ô nhiễm không khí đã đứng thứ ba trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong; cộng thêm huyết áp cao, hút thuốc, lười vận động, bạn đang tự dồn mình vào “vùng đỏ” bệnh tim mạch ô nhiễm. Lối sống lành mạnh không xoá được ô nhiễm, nhưng giảm đáng kể xác suất bạn trở thành con số trong thống kê tử vong sớm.
Chính sách cần hành động, nhưng xã hội chỉ thay đổi khi mỗi người chịu “bẩn ít đi”
Ở cấp quốc gia, Việt Nam không thiếu mục tiêu. Kế hoạch hành động quốc gia về kiểm soát ô nhiễm không khí và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu giảm 20% nồng độ PM2.5 trung bình hằng năm tại Hà Nội vào năm 2030 so với mức năm 2024. Đồng thời, mục tiêu là ít nhất 80% số ngày trong năm đạt chất lượng không khí tốt hoặc trung bình. Bộ quản lý môi trường đang xây dựng quy định phối hợp quản lý chất lượng không khí liên tỉnh ở khu vực phía Bắc và đề xuất thành lập ban chỉ đạo quốc gia về xử lý ô nhiễm không khí.
Nhưng thẳng thắn mà nói, không khí sạch hơn không chỉ là trách nhiệm của Chính phủ. Ô nhiễm không khí không thể được giải quyết chỉ bằng một biện pháp hay một bộ, ngành hành động đơn lẻ. Doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ sạch hơn; người dân có thể tham gia xác định nguồn gây ô nhiễm và ủng hộ giải pháp tại địa phương. Khi các đối tác quốc gia và quốc tế đang xây dựng kiểm kê phát thải, tích hợp dữ liệu môi trường – y tế, thí điểm sáng kiến “thành phố có thể hít thở” với sự tham gia của người dân nhằm giảm đốt rác ngoài trời, thì câu hỏi đặt ra là: bạn chọn đứng ngoài hay chọn trở thành một phần của giải pháp. Không có chính sách nào đủ mạnh nếu mỗi chúng ta vẫn bình thản nổ máy, đốt rác và hít thở như thể mọi chuyện là lỗi của “ai đó khác”.
