Ô nhiễm không khí: Sát thủ thầm lặng đứng thứ 3 tại Việt Nam
Ô nhiễm không khí là tình trạng trong không khí tồn tại hỗn hợp các chất độc hại như bụi mịn, ozone, khí thải công nghiệp và giao thông, có khả năng xâm nhập sâu vào cơ thể người, gây ra bệnh hô hấp, tim mạch, ung thư và làm tăng nguy cơ tử vong sớm trên diện rộng. Ô nhiễm không khí Việt Nam không còn là câu chuyện xa xôi của ngành môi trường mà đã trở thành vấn đề sinh tử của y tế công cộng. Theo Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu, ô nhiễm không khí hiện là yếu tố nguy cơ gây tử vong đứng thứ ba tại Việt Nam, chỉ sau tăng huyết áp và thuốc lá. Con số 94.837 ca tử vong sớm ô nhiễm chỉ trong một năm không phải là thống kê lạnh lùng, mà là những năm tháng tuổi thọ bị đánh cắp của người dân.
Điều đáng nói là nhiều người vẫn coi khói bụi như “chuyện tất yếu của phát triển”, trong khi bằng chứng khoa học cho thấy chúng ta đang đánh đổi sức khỏe và tuổi thọ để lấy tăng trưởng ngắn hạn. Khi ô nhiễm không khí đứng ngang hàng với các “sát thủ” kinh điển như tăng huyết áp và thuốc lá, việc tiếp tục coi nhẹ bảo vệ sức khỏe không khí không khác nào chấp nhận sống chung với nguy cơ bệnh tật và tử vong sớm.
Bụi PM2.5 và ozone: Kẻ tấn công phổi từ ngoài trời tới trong nhà
Nếu phải chỉ ra “kẻ thủ ác” nguy hiểm nhất trong ô nhiễm không khí Việt Nam, bụi PM2.5 nguy hiểm và ozone chắc chắn nằm trong nhóm đầu. PM2.5 là những hạt bụi siêu nhỏ, đường kính không quá 2,5 micromet, đủ mịn để xuyên qua hệ thống phòng thủ của đường hô hấp, đi sâu vào phổi và máu. Các nghiên cứu trong nước đã ghi nhận số ca tử vong có thể quy cho phơi nhiễm PM2.5, với gánh nặng đặc biệt lớn tại Hà Nội và TP.HCM. Nơi đây, nồng độ bụi mịn trung bình khoảng 47–48 µg/Nm³, mức được đánh giá là khá cao so với nhiều thành phố trong khu vực.
Không chỉ vậy, khoảng 1/3 số ngày trong năm, nồng độ PM2.5 tại một số tỉnh phía Bắc vượt quá giới hạn trung bình 24 giờ, chủ yếu từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau. Ở trẻ em, cứ mỗi 10µg/m³ PM2.5 tăng thêm, tỷ lệ nhập viện do viêm phổi, viêm phế quản, hen suyễn tăng 3,5–5,2%. Đó là lời cảnh báo rõ ràng về nhu cầu phòng ngừa bệnh hô hấp ngay từ khi còn nhỏ. Trên bình diện toàn cầu, khoảng 34% dân số thế giới đang hít thở không khí có chất lượng “cực kỳ kém”, đặc biệt là ô nhiễm ozone, một tác nhân có thể gây tổn thương mô phổi và kích hoạt các cơn hen.
Tử vong sớm, tuổi thọ bị rút ngắn: Cái giá vô hình mà người Việt đang trả
Con số 94.837 ca tử vong sớm ô nhiễm trong một năm ở Việt Nam không chỉ là dữ liệu thống kê mà là kết quả cuối cùng của hàng loạt bệnh lý tích tụ trong suốt vòng đời. Ngay từ trong bụng mẹ, thai nhi đã chịu ảnh hưởng: ô nhiễm không khí liên quan đến sinh non, sinh nhẹ cân. Lớn lên, trẻ phải đối mặt với nguy cơ viêm phổi, viêm phế quản, hen suyễn cao hơn và nhập viện nhiều hơn. Ở người trưởng thành, bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ, COPD, ung thư phổi xuất hiện dày đặc hơn; riêng giai đoạn 1999–2014, khoảng 3.100 ca tử vong ung thư phổi được cho là có liên quan đến ô nhiễm không khí.
Đáng lo hơn, tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, ô nhiễm không khí làm giảm tuổi thọ trung bình của người dân từ 1,9 đến 5,7 năm. Nghĩa là dù chúng ta sống trong thời đại y học tiến bộ, tuổi thọ vẫn bị kéo lùi bởi khói bụi. Ở châu Âu, ô nhiễm ozone liên quan tới khoảng 60.000 ca tử vong sớm mỗi năm, cho thấy xu hướng chung: không quốc gia nào đứng ngoài cuộc chiến với tử vong sớm ô nhiễm. Nếu Việt Nam không hành động mạnh mẽ, gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế sẽ tiếp tục phình to, bào mòn sức khỏe cộng đồng lẫn năng suất lao động.
Vì sao ô nhiễm không khí bùng phát: Từ khí thải tới cháy rừng và biến đổi khí hậu
Ô nhiễm không khí không tự nhiên mà có; nó là sản phẩm của cách chúng ta phát triển và sử dụng năng lượng. Ở Việt Nam, quá trình đô thị hóa nhanh, mật độ giao thông dày đặc, hoạt động công nghiệp và đốt phụ phẩm nông nghiệp đã tạo nên “cocktail” khí thải dày đặc trong không khí. Khoảng 1/3 số ngày trong năm, Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc ghi nhận nồng độ PM2.5 vượt chuẩn 24 giờ, phản ánh sự kết hợp của khí thải địa phương, điều kiện thời tiết bất lợi và các nguồn ô nhiễm xuyên biên giới.
Trên phạm vi toàn cầu, sóng nhiệt, cháy rừng và lượng khí thải do con người gây ra đã đẩy 1/3 dân số thế giới vào tình trạng ô nhiễm ozone cực kỳ nghiêm trọng. Châu Á là khu vực bị ảnh hưởng nặng, với hơn một nửa dân số hít thở không khí “cực kỳ kém” về ozone. Điều này cho thấy ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu là hai mặt của cùng một vấn đề: càng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và quản lý đất đai kém, chúng ta càng tự đẩy mình vào vòng xoáy các đợt nóng kỷ lục, cháy rừng, khói mù kéo dài. Bỏ qua ô nhiễm không khí tức là bỏ qua một trụ cột của thích ứng khí hậu.
Từ chính sách đến hành động: Nhà nước làm gì, người dân phải làm gì?
Điểm tích cực là Việt Nam không đứng yên trước khủng hoảng ô nhiễm không khí. Ngày 29/9 tại Hà Nội, một hội thảo lớn đã quy tụ cơ quan môi trường, y tế cùng các tổ chức quốc tế để bàn về kiểm soát ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí. Theo Kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026–2030, Hà Nội đặt mục tiêu giảm 20% nồng độ PM2.5 trung bình năm 2030 so với 2024, đồng thời phấn đấu 80% số ngày trong năm đạt chất lượng không khí tốt hoặc trung bình. Bộ chuyên trách môi trường cũng đang xây dựng quy chế phối hợp liên vùng, liên tỉnh, trình Thủ tướng xem xét thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí và chuẩn bị kiểm định khí thải từ 1-7-2027.
Nhưng chính sách chỉ là một nửa câu chuyện; phần còn lại thuộc về mỗi người dân. Cải thiện chất lượng không khí vừa là nhiệm vụ môi trường, vừa là giải pháp phòng bệnh chủ động và là khoản đầu tư dài hạn cho sức khỏe cộng đồng. Ở cấp cá nhân, bảo vệ sức khỏe không khí nghĩa là: theo dõi chỉ số AQI hằng ngày, hạn chế ra ngoài và vận động mạnh khi không khí ô nhiễm nặng; đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn; ưu tiên phương tiện công cộng, phương tiện ít phát thải; hạn chế đốt rác, đốt rơm rạ; tạo không gian xanh trong nhà và nơi làm việc. Với những ai có bệnh nền hô hấp và tim mạch, việc chủ động phòng ngừa bệnh hô hấp khi chất lượng không khí xấu – như mang theo thuốc hen, tuân thủ điều trị – là điều không thể trì hoãn.
