Kiểm tra thường xuyên là tuyến bảo vệ thiết yếu
Giám sát bữa ăn học đường là việc cơ quan quản lý và chính quyền địa phương kiểm tra từ nguồn nguyên liệu, quy trình chế biến đến lúc thức ăn được phục vụ, nhằm phát hiện nguy cơ mất an toàn thực phẩm trước khi ảnh hưởng đến học sinh. Một đợt rà soát tại địa phương ghi nhận có 223 cơ sở giáo dục thuộc phạm vi quản lý, trong đó 220 cơ sở tổ chức ăn cho học sinh. Quy mô ấy cho thấy kiểm tra không thể chỉ dừng ở hồ sơ hay những đợt cao điểm: chất lượng mỗi bữa ăn phụ thuộc vào việc duy trì giám sát hằng ngày tại từng bếp ăn trường học.
Bức tranh chung có điểm đáng ghi nhận. Phần lớn trường đã đầu tư cơ sở bếp, thực hiện kiểm thực ba bước và lưu mẫu thức ăn theo quy định; toàn bộ cán bộ quản lý cùng người trực tiếp chế biến được khám sức khỏe định kỳ và tập huấn an toàn thực phẩm. Đây là nền tảng cần thiết, nhưng không nên xem việc đã có quy trình là bằng chứng rủi ro đã được loại bỏ. Kiểm tra thực địa phải tiếp tục đối chiếu giấy tờ với điều kiện nhận, bảo quản và vận chuyển thực phẩm.
Tăng kiểm tra tại trường có tổ chức ăn bán trú
Nhiều địa phương đang đưa việc kiểm tra đến tận trường. Hội đồng Nhân dân xã Hồ Tràm đã hoàn thành giám sát chuyên đề về an toàn thực phẩm tại các trường tiểu học và mầm non có tổ chức ăn bán trú. Đoàn kiểm tra xem xét hợp đồng, hồ sơ nhà cung cấp, nguồn gốc nguyên liệu, quy trình tiếp nhận, lưu trữ, chế biến và phân phối, cùng việc kiểm thực ba bước, lưu mẫu và tình trạng thiết bị nhà bếp.
Ở phường Tam Thắng, đoàn công tác kiểm tra bữa ăn tại các trường Trung Vương, mầm non Hoa Anh Đào, THCS Trần Phú và điểm Lê Lợi của Trường Tiểu học Quang Trung; xã Long Hải cũng tổ chức kiểm tra định kỳ lẫn đột xuất. Cách làm này đáng chú ý vì kiểm tra bất ngờ có thể phát hiện những bất cập khó thấy qua báo cáo. Tại một số nơi, đoàn yêu cầu sắp xếp việc chia suất khoa học hơn, vệ sinh khu lưu trữ và theo dõi hạn sử dụng, chất lượng thực phẩm. Đây là những khâu nhỏ nhưng tác động trực tiếp đến bữa ăn của học sinh.
Quy trình tốt chưa đủ nếu điều kiện bếp còn yếu
Các đợt kiểm tra tại xã Hồ Tràm và phường Long Hương ghi nhận trường đã phân công trách nhiệm, bố trí bếp theo nguyên tắc một chiều, kiểm thực ba bước và lưu mẫu. Đoàn cũng đề nghị cập nhật hồ sơ pháp lý của nhà cung cấp, giữ vệ sinh phương tiện vận chuyển và kiểm soát nguyên liệu từ lúc tiếp nhận đến khi phục vụ. Tuy vậy, rà soát diện rộng cho thấy một số hợp đồng thực phẩm tươi chưa có đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc hoặc chứng nhận kiểm dịch thú y. Một số bếp ở điểm trường xuống cấp, trần bong tróc, ẩm mốc, thoát nước kém; có nơi còn dùng nước giếng chưa được kiểm nghiệm để chế biến.
Rủi ro còn tăng khi thức ăn chín phải chuyển từ bếp chính đến điểm trường bằng phương tiện thô sơ, thiếu thiết bị bảo quản chuyên dụng: điều đó có thể dẫn đến nhiễm bẩn và phát triển vi sinh vật gây hại. Sau sáp nhập, Trường Tiểu học Long Hương có 1.434 học sinh ở 40 lớp tại hai cơ sở; 545 em ăn bán trú. Với số lượng ấy, an toàn không thể phụ thuộc riêng vào sự cẩn trọng của nhân viên bếp. Hạ tầng, nước sạch và phương án vận chuyển phải được xem như những mắt xích bắt buộc trong kiểm tra.
Phối hợp quản lý phải đi cùng khắc phục đến nơi
Giám sát chỉ có giá trị khi phát hiện được vấn đề và xác định rõ nơi chịu trách nhiệm xử lý. Đoàn kiểm tra cấp xã, phường có thể kiểm tra trực tiếp, lập hồ sơ và chuyển kiến nghị; cơ quan chuyên môn cấp tỉnh hướng dẫn yêu cầu kỹ thuật, còn chính quyền tỉnh cân nhắc nguồn lực cho hạ tầng. Ngành y tế đã đề nghị xem xét hỗ trợ nâng cấp bếp và công trình nước sạch cho trường ở khu vực ven biển, miền núi; đồng thời yêu cầu địa phương và cơ sở giáo dục rà soát năng lực nhà cung cấp, hoàn thiện thủ tục pháp lý và hạn chế vận chuyển thức ăn bằng phương tiện không bảo đảm vệ sinh.
Tại Long Hương, đoàn đã tiếp nhận kiến nghị về cơ sở vật chất và tập huấn, tổng hợp để báo cáo Ban Thường vụ Hội đồng Nhân dân phường và đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét giải quyết. Đây là mắt xích cần được theo dõi tiếp: kiến nghị không nên khép lại sau biên bản kiểm tra. Nhà trường cũng có thể phối hợp với phụ huynh để minh bạch cách tổ chức bữa ăn, như đoàn giám sát Hồ Tràm gợi ý. Muốn bảo vệ học sinh bền vững, địa phương cần công khai việc khắc phục, kiểm tra lại các điểm rủi ro và duy trì giám sát thường xuyên, thay vì chỉ tập trung vào một đợt thanh tra.
Kết luận: kiểm tra phải dẫn đến thay đổi thực chất
Những đợt rà soát cho thấy nhiều trường đã thực hiện nghiêm quy trình, nhưng cũng phơi bày lỗ hổng về hồ sơ nguồn gốc thực phẩm, nước sạch, cơ sở bếp và vận chuyển. Vì vậy, tăng số lần kiểm tra chỉ là bước đầu; thước đo quan trọng hơn là các kiến nghị có được xử lý và nguy cơ có được loại bỏ hay không. Khi chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn và nhà trường cùng theo sát từng khâu, bữa ăn bán trú mới được bảo vệ bằng cả quy trình lẫn điều kiện thực tế.
