Trao quyền cho Tập đoàn Năng lượng Quốc gia: bước ngoặt chính sách hay rủi ro tập trung?
Chính sách mới của Bộ Công Thương về dầu khí xa bờ Việt Nam là việc giao cho Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia xây dựng danh mục các lô, mỏ dầu khí đủ điều kiện hưởng ưu đãi đầu tư, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn cơ chế, thu hút vốn vào các dự án khí tự nhiên trong bối cảnh sản lượng trong nước suy giảm và áp lực an ninh năng lượng gia tăng. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật đơn thuần, mà là quyết định mang tính chiến lược: nhà nước chọn một "nhạc trưởng" duy nhất cho danh mục ưu đãi, đặt cược vào năng lực của tập đoàn trụ cột để dẫn dắt cải cách chính sách năng lượng. Theo dự thảo, Bộ Công Thương đang xây dựng Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Dầu khí năm 2026, đồng thời sửa đổi, bổ sung so với Nghị định 45 để phù hợp thực tế hoạt động dầu khí. Câu hỏi đặt ra là: trao thêm quyền cho một tập đoàn nhà nước có đủ để đánh thức dòng vốn, hay cần thêm cơ chế kiểm soát và minh bạch đi kèm?
Cơ chế ưu đãi cho mỏ xa bờ, cận biên: gỡ nút thắt kinh tế hay mở rộng rủi ro?
Dự thảo Nghị định lần này đi thẳng vào bài toán kinh tế của dầu khí xa bờ Việt Nam: định nghĩa rõ mỏ ở vùng nước sâu, xa bờ và mỏ cận biên để áp dụng ưu đãi. Các lô, mỏ có điểm nông nhất từ 150m trở lên hoặc cách bờ từ 150km trở lên được coi là có điều kiện đặc biệt khó khăn, cùng với những khu vực địa chất phức tạp, vỉa chặt xít, phi truyền thống, nhiệt độ và áp suất cao. Quan trọng hơn, mỏ cận biên được xác định khi tỷ suất hoàn vốn nội tại tiệm cận dưới 10% tại thời điểm phê duyệt kế hoạch phát triển mỏ. Đây là cách nhà nước thừa nhận rằng nhiều dự án khí tự nhiên hiện nay không đủ hấp dẫn về mặt tài chính nếu không có ưu đãi. Quy trình mới yêu cầu nhà thầu tính toán lại hiệu quả kinh tế, đề xuất ưu đãi và đồng thời bảo đảm lợi ích nước chủ nhà đối với phần giá trị kinh tế tăng thêm. Nếu thực thi nghiêm, cơ chế này có thể biến những mỏ "gần như bỏ đi" thành tài sản năng lượng, nhưng cũng đòi hỏi năng lực thẩm định và giám sát rất cao để tránh ưu đãi tràn lan.
Vai trò “nhạc trưởng” của Petrovietnam trong chuỗi khí – điện
Việc giao cho Tập đoàn Năng lượng Quốc gia xây dựng danh mục lô, mỏ được ưu đãi đầu tư cho thấy nhà nước đặt kỳ vọng lớn vào tập đoàn này như trụ cột an ninh năng lượng. Petrovietnam là tập đoàn kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ lực, trụ cột của nền kinh tế và đóng góp quan trọng vào bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Theo dự thảo, tập đoàn sẽ lập danh mục các lô, mỏ thuộc diện ưu đãi đầu tư hoặc ưu đãi đặc biệt, gửi Bộ Công Thương thẩm định, sau đó Thủ tướng phê duyệt trong vòng 10 ngày làm việc kể từ khi nhận hồ sơ hợp lệ. Danh mục không cố định mà được rà soát hằng năm theo tình hình đàm phán, ký kết hợp đồng và triển khai hoạt động dầu khí. Về mặt tích cực, điều này có thể rút ngắn thời gian ra quyết định đầu tư, tạo một đầu mối đủ hiểu biết kỹ thuật và thị trường để thiết kế ưu đãi sát thực tế. Nhưng nếu thiếu cơ chế phản biện độc lập, quyền lực tập trung vào một tập đoàn nhà nước dễ dẫn tới thiên lệch ưu tiên, làm giảm cạnh tranh trong đầu tư khí tự nhiên và hạn chế tiếng nói của các nhà đầu tư khác trong chuỗi khí – điện.
Nguồn khí suy giảm, mô hình cung mới và bài toán vốn dài hạn
Bối cảnh khiến cải cách chính sách năng lượng trở nên cấp bách là sản lượng từ các mỏ khí hiện hữu đang suy giảm, trong khi nhu cầu điện và công nghiệp tăng nhanh. Ngành khí buộc phải chuyển từ mô hình phụ thuộc chủ yếu vào nguồn khí nội địa sang kết hợp khí trong nước và LNG nhập khẩu. Điều này mở ra cơ hội đa dạng hóa nguồn cung, nhưng cũng làm tăng phụ thuộc vào biến động giá năng lượng quốc tế và rủi ro tài chính cho các dự án khí – điện LNG có tổng mức đầu tư lớn, vòng đời dài và thời gian thu hồi vốn kéo dài. Ngành khí giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng, cung cấp nhiên liệu cho sản xuất điện, công nghiệp, hóa chất và phân bón, đồng thời là nguồn năng lượng chuyển tiếp trong lộ trình phát thải ròng bằng 0. Nếu cơ chế mới chỉ tập trung vào khâu thăm dò, khai thác mà không xử lý đồng bộ toàn chuỗi từ nhập khẩu, hạ tầng kho cảng, vận chuyển, phát điện đến thị trường điện, dòng vốn dài hạn sẽ khó được khơi thông như kỳ vọng.
Từ ưu đãi lô, mỏ đến chiến lược an ninh năng lượng dài hạn
Điểm mạnh của dự thảo là dám chạm vào những mỏ khó, xa bờ, cận biên – nơi thị trường tư nhân ít mặn mà – bằng một cơ chế ưu đãi có tiêu chí tương đối rõ ràng. Tuy nhiên, ưu đãi lô, mỏ chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh lớn của an ninh năng lượng. Các chuyên gia đã nhấn mạnh cần xử lý đồng bộ toàn chuỗi khí – điện, xây dựng thị trường điện minh bạch, cạnh tranh và có khả năng dự báo để nhà đầu tư đánh giá hiệu quả tài chính tốt hơn. Hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng, bảo đảm đầu ra và phân chia rủi ro hợp lý là những điều kiện quan trọng để khơi thông nguồn vốn, thúc đẩy chuỗi khí – điện, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng. Nếu quyền lực mới của Tập đoàn Năng lượng Quốc gia đi cùng trách nhiệm giải trình, cơ chế phản biện và phối hợp liên ngành, cải cách này có thể trở thành bước ngoặt. Ngược lại, nếu chỉ là mở rộng ưu đãi mà không cải thiện chất lượng chính sách và năng lực thực thi, dòng vốn đầu tư vào dầu khí xa bờ Việt Nam sẽ khó được "đánh thức" như kỳ vọng.
