Âm nhạc truyền thống Việt phải sống giữa cộng đồng, không chỉ trong bảo tàng
Âm nhạc truyền thống Việt là tổng hòa các hình thức âm nhạc dân gian, cung đình và sân khấu cổ truyền được truyền đời qua nghệ nhân, nghệ sĩ, gắn với ký ức cộng đồng và bản sắc văn hóa từng vùng miền. Khi các thành phố đồng loạt tổ chức chương trình miễn phí văn hóa ngay tại không gian di sản, âm nhạc truyền thống Việt không còn là khái niệm xa vời mà trở thành trải nghiệm trực tiếp cho người dân và du khách. Từ TP Hồ Chí Minh, Hà Nội đến Cần Thơ, những đêm nghệ thuật miễn phí, mở cửa không bán vé đang âm thầm thay đổi cách công chúng tiếp cận di sản sân khấu, biến nghệ thuật biểu diễn cộng đồng thành một chiến lược bảo tồn năng động thay vì giữ gìn thụ động trong nhà hát kín.
TP Hồ Chí Minh: Giao lưu “Di sản từ trái tim” và tinh thần tri ân – tiếp nối
Tối 10/9, chương trình giao lưu nghệ thuật “Di sản từ trái tim” tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang quy tụ các nghệ sĩ, nghệ nhân và nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp trong bảo tồn, thực hành, truyền dạy âm nhạc truyền thống Việt Nam. Điều đáng nói là chương trình phục vụ khán giả không bán vé, người dân chỉ cần quét mã QR trên thư mời đăng trên các kênh trực tuyến để đăng ký tham dự. Đây là cách mở cửa di sản một cách bình đẳng, đặt cộng đồng vào trung tâm thay vì giới hạn trong giới chuyên môn.
“Di sản từ trái tim” kết hợp biểu diễn và giao lưu, giới thiệu âm nhạc cung đình Huế, đờn ca tài tử, cải lương, âm nhạc Tây Nguyên… trong cùng một mạch chương trình. Sáu cá nhân và hai tập thể nhận Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 cùng hội tụ, biến sân khấu thành lớp học mở, nơi câu chuyện nghiên cứu – bảo tồn – truyền dạy được kể trực tiếp bằng âm thanh và trải nghiệm sống. Đây không chỉ là đêm diễn kỷ niệm 105 năm ngày sinh Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Khê mà là lời khẳng định: bảo tồn di sản sân khấu phải đi qua khán phòng đầy người chứ không chỉ nằm trên giấy nghị quyết.
Hà Nội: Khi cải lương, xẩm bước ra phố đi bộ
Tại Hà Nội, chương trình “Âm nhạc cộng đồng” trên sân khấu Nhà Bát Giác bên hồ Hoàn Kiếm đưa những câu ca về quê hương, đất nước, con người Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng đến gần công chúng trong một không gian mở. Những câu vọng cổ, ca cổ ngân giữa phố đi bộ tạo nên cuộc gặp gỡ trực tiếp giữa nghệ thuật sân khấu truyền thống và đời sống văn hóa đương đại. Không gian Nhà Bát Giác thu hút đông đảo khán giả, chứng minh rằng khi nghệ thuật truyền thống rời khỏi khung nhà hát đóng kín, khoảng cách giữa nghệ sĩ và công chúng lập tức được rút ngắn.
Điểm đáng chú ý là chương trình không kể một câu chuyện duy nhất mà mở ra nhiều lát cắt: tình mẫu tử, tình yêu quê hương, sự tri ân với thế hệ đi trước và niềm tin vào tương lai. Tiết mục xẩm “Hà thành 36 phố phường” gợi lại ký ức phố nghề, phố chợ, biến xẩm – từng gắn với gánh hát rong – thành cầu nối giữa người dân hôm nay và một Hà Nội ngàn năm. Khi Thành ủy Hà Nội cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa, việc đưa âm nhạc truyền thống Việt ra không gian công cộng là một lựa chọn mang tính chiến lược chứ không chỉ là hoạt động biểu diễn đơn lẻ.
Cần Thơ: Lịch diễn miễn phí phủ kín bến Ninh Kiều, chợ nổi Cái Răng và sân bay
Ở Cần Thơ, câu chuyện bảo tồn di sản sân khấu được viết tiếp bằng một kế hoạch dài hơi: thành phố dự định tổ chức các chương trình miễn phí văn hóa với nghệ thuật biểu diễn truyền thống tại điểm du lịch và di tích để phục vụ khách trong nước và quốc tế đến hết năm. Mỗi tối thứ Bảy, bến Ninh Kiều trở thành sân khấu ngoài trời với đờn ca tài tử, vọng cổ, trích đoạn cải lương, dân ca Nam Bộ và múa Khmer rô băm, rom vong, chhay-dăm trống. Những buổi diễn này thu hút cả nghệ sĩ chuyên nghiệp lẫn không chuyên từ các câu lạc bộ tài tử, đoàn nghệ thuật Khmer và các nhóm tư nhân.
Không dừng lại ở đó, trung tâm văn hóa – nghệ thuật của thành phố còn duy trì biểu diễn đờn ca tài tử và vọng cổ miễn phí tại chợ nổi Cái Răng lúc 6 giờ sáng thứ Bảy, Chủ nhật với thời lượng 60 phút, do nghệ sĩ Nhà hát Tây Đô thực hiện. Chương trình Dạ Cổ Cầm Thi – cải lương miễn phí dành cho khán giả trẻ – diễn ra tối Chủ nhật tại Nhà hát Tây Đô cũng là cách kéo lớp khán giả mới đến với di sản. Thành phố dự kiến thí điểm chương trình văn hóa – nghệ thuật trọn ngày vào Chủ nhật thứ hai hàng tháng tại Đền Hùng, đồng thời tổ chức biểu diễn tại sân bay quốc tế Cần Thơ trong thời gian tới. Khi du khách gặp âm nhạc truyền thống ngay trên bến nước, chợ nổi hay nhà ga, di sản trở thành “mặt tiền” của bản sắc địa phương.
Từ chương trình miễn phí đến chiến lược dài hạn cho di sản sân khấu
Điểm chung của TP Hồ Chí Minh, Hà Nội và Cần Thơ là coi nghệ thuật biểu diễn cộng đồng như một hạ tầng văn hóa, chứ không phải phần “trang trí” lễ hội. Ở TP Hồ Chí Minh, Giải thưởng Trần Văn Khê được tổ chức lần thứ hai, tiếp nối đợt đầu trao 9 học bổng và 6 giải thưởng cho các cá nhân có đóng góp cho âm nhạc dân tộc, cho thấy nỗ lực hệ thống trong nhận diện và tôn vinh lực lượng gìn giữ di sản. Còn tại Hà Nội và Cần Thơ, việc triển khai chương trình cụ thể hóa Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa chứng minh rằng chính sách chỉ có ý nghĩa khi biến thành lịch diễn đều đặn, miễn phí, dễ tiếp cận.
Nhìn rộng hơn, các chương trình miễn phí văn hóa không chỉ giúp bảo tồn di sản sân khấu, mà còn đặt lại câu hỏi về cách chúng ta định nghĩa “hiện đại”: phải chăng một đô thị hiện đại là nơi du khách có thể nghe xẩm giữa hồ Gươm, xem cải lương bên bến Ninh Kiều và ngồi trong Nhà hát Trần Hữu Trang nghe tổ khúc “Lưu – Bình – Kim” mà không cần mua vé? Câu trả lời nằm ở lựa chọn của từng địa phương hôm nay. Khi âm nhạc truyền thống Việt được trao thêm đời sống trong không gian công cộng, đó cũng là lúc cộng đồng có thêm cơ hội để nhận ra, yêu và bảo vệ di sản của chính mình.
