Tư vấn tâm lý học đường đang được định nghĩa lại
Tư vấn tâm lý học đường là hệ thống các hoạt động can thiệp vào nhận thức, cảm xúc và hành vi nhằm hỗ trợ học sinh phát triển lành mạnh, phòng ngừa sớm rối loạn tâm thần và giải quyết những vấn đề tâm lý nảy sinh trong môi trường học đường, không chỉ khi các em rơi vào khủng hoảng mà ngay từ khi xuất hiện dấu hiệu bất thường ban đầu.
Điểm mấu chốt của bước chuyển hiện nay là: nếu trước đây nhà trường thường đợi học sinh "kêu cứu" mới can thiệp, thì các mô hình tư vấn phòng ngừa đang yêu cầu hành động sớm, chủ động và bao phủ toàn trường. Dự án “Phát triển Công tác xã hội và Tư vấn tâm lý trong trường học giai đoạn 2026 - 2027” được thiết kế để chuyển mạnh từ cách làm mang tính “chữa cháy” sang phòng ngừa từ sớm, coi sức khỏe tinh thần là một trụ cột của chất lượng giáo dục chứ không phải dịch vụ phụ thêm. Quan điểm này đặt ra một tiêu chuẩn mới: trường học chỉ thực sự an toàn khi không để học sinh phải khủng hoảng rồi mới được hỗ trợ.
Từ một “phòng tư vấn” sang công tác xã hội trường học tích hợp
Quan niệm coi tư vấn tâm lý học đường là một “phòng tư vấn” tách biệt đã lạc hậu. Tâm lý học chỉ tập trung xử lý vấn đề cá nhân, trong khi công tác xã hội trường học hướng tới hỗ trợ cả cá nhân, nhóm và cộng đồng, từ quan hệ xã hội vi mô tới những chuyện vĩ mô như quyền con người và công bằng xã hội. Khi ghép hai lĩnh vực này lại, nhà trường mới có một mạng lưới hỗ trợ đủ rộng cho các dạng rối loạn tâm lý, rối loạn phát triển và hành vi đang tăng nhanh trong bối cảnh xã hội biến đổi.
Một câu chuyện quan trọng là vai trò của chính sách. Bộ GD&ĐT đã ban hành các văn bản hướng dẫn về công tác xã hội trường học và tư vấn tâm lý để các địa phương tổ chức triển khai, thay vì phó mặc cho thiện chí từng trường. "Vào đúng vị trí của nó", công tác xã hội và tư vấn tâm lý trở thành một bộ phận gắn với chất lượng và an toàn môi trường giáo dục, chứ không phải hoạt động bên lề. Đây là sự thay đổi mang tính cấu trúc, buộc nhà trường phải xem lại cách tổ chức, phân công và đánh giá kết quả hỗ trợ học sinh.
Chính sách mới: Phòng ngừa sớm rối loạn tâm thần trên quy mô hệ thống
Sự dịch chuyển sang phòng ngừa sớm không phải khẩu hiệu chung chung mà đã được cụ thể hóa bằng các chương trình và con số. Vào sáng 25/8, Bộ GD&ĐT phối hợp với một tổ chức quốc tế tổ chức hội nghị tập huấn chuyên môn nhằm mở rộng mô hình công tác xã hội và tư vấn tâm lý học đường. Hội nghị quy tụ đại diện ban giám hiệu, nhân viên công tác xã hội và tư vấn tâm lý của các cơ sở giáo dục phổ thông tại 5 tỉnh, thành: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Tuyên Quang, Phú Thọ và Thanh Hóa. Đây không phải một lớp bồi dưỡng đơn lẻ, mà là bước chuẩn bị cho việc nhân rộng mô hình tư vấn phòng ngừa tại 55 trường trong giai đoạn 2026 - 2027.
Theo các chuyên gia, số học sinh có biểu hiện rối loạn tâm lý, rối loạn phát triển và vấn đề hành vi đang tăng, kéo theo nhu cầu can thiệp tâm lý học sinh trong trường học tăng mạnh. Nếu chỉ chờ đến lúc các em có triệu chứng nặng mới hỗ trợ, hệ thống sẽ luôn trong tình trạng quá tải. Cách tiếp cận phòng ngừa từ sớm đặt mục tiêu xây dựng năng lực tự nhận thức, tự điều chỉnh, biết tìm kiếm hỗ trợ và có kỹ năng ứng xử trên môi trường số cho học sinh; một em có những năng lực này sẽ có thêm khả năng ứng phó với tác động tiêu cực và giảm nguy cơ rối loạn tiến triển nặng.
Trường học hạnh phúc: Khi tư vấn không còn bị “nhốt” trong phòng
Điểm yếu dai dẳng của nhiều trường là đội ngũ tư vấn tâm lý học đường hoạt động kém hiệu quả do thiếu năng lực chuyên môn, tài liệu hướng dẫn và bị kiêm nhiệm. Nếu không thay đổi, mọi chính sách phòng ngừa sớm rối loạn tâm thần sẽ mắc kẹt trên giấy. Thông điệp từ các nhà quản lý giáo dục rất rõ: tư vấn tâm lý không thể chỉ giao cho vài chuyên viên; giáo viên chủ nhiệm, cán bộ quản lý, nhân viên nhà trường và phụ huynh đều phải có năng lực nhận diện dấu hiệu bất thường và phản ứng phù hợp. Nói cách khác, tư vấn phải trở thành năng lực nền của cả hệ thống, chứ không phải chuyên môn độc quyền.
Trải nghiệm của Hệ thống Giáo dục Nguyễn Bỉnh Khiêm cho thấy một hướng đi khác: ngay từ 2011, trường đã xây dựng đội ngũ chuyên viên tâm lý và phòng tư vấn với nhiều hoạt động đa dạng, dựa trên triết lý giáo dục vì sự phát triển con người và xây dựng trường học hạnh phúc. Mô hình này tiếp cận toàn diện, tích hợp giáo viên, cán bộ, nhân viên và phụ huynh vào quá trình hỗ trợ học sinh, đồng thời cập nhật tiến bộ khoa học tâm lý và giáo dục hiện đại hằng năm. Đây là minh chứng rằng khi nhà trường chủ động đầu tư, tư vấn tâm lý có thể chuyển từ xử lý sự cố sang xây dựng văn hóa tinh thần lành mạnh.
Từ chính sách đến lớp học: Thay đổi vai trò thầy cô và tiêu chí đánh giá
Một mô hình tư vấn phòng ngừa chỉ có ý nghĩa khi thẩm thấu tới lớp học, chạm được vào từng mối quan hệ thầy – trò. Khi đại diện tổ chức quốc tế nhấn mạnh rằng khó khăn tâm lý của học sinh tác động không chỉ tới bản thân mà còn tới gia đình, bạn bè và rộng hơn là xã hội, đó là lời nhắc rằng mọi can thiệp tâm lý học sinh đều là can thiệp xã hội. Trường học, sau gia đình, là nơi trẻ dành nhiều thời gian nhất; vì thế, nó phải là không gian nâng đỡ phát triển cảm xúc, mối quan hệ và kỹ năng xã hội, chứ không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức.
Chuyển đổi này cũng đặt lại yêu cầu với giáo viên. Theo kinh nghiệm từ mô hình trường học hạnh phúc, muốn hướng tới triết lí “dạy học làm người”, chính thầy cô phải thay đổi và biết chăm lo cho hạnh phúc của mình. Nếu giáo viên sống trong áp lực, thiếu kỹ năng và không có môi trường tích cực, họ khó tạo không gian an toàn tâm lý cho học sinh. Vì vậy, việc đánh giá hiệu quả công tác xã hội trường học và tư vấn tâm lý không thể dựa vào phong trào hình thức, mà phải đo bằng chuyển biến thực tế của học sinh và mức độ an toàn, hạnh phúc của trường – nơi tư vấn tâm lý trở thành văn hóa hàng ngày, không phải giải pháp cuối cùng.
