Kỳ thị sức khỏe tâm thần: Căn bệnh vô hình nặng hơn cả chẩn đoán
Kỳ thị sức khỏe tâm thần là tập hợp những định kiến, sợ hãi và thái độ phân biệt đối xử khiến người có rối loạn tâm thần bị xem là “khác thường”, bị đổ lỗi hoặc né tránh, từ đó ngại thừa nhận vấn đề, trì hoãn khám chữa và bị hạn chế cơ hội học tập, làm việc, xây dựng các mối quan hệ lành mạnh trong cộng đồng.
Những rối loạn như lo âu, trầm cảm, tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc lưỡng cực hay rối loạn liên quan sử dụng chất không chỉ làm đảo lộn cảm xúc mà còn bào mòn công việc, quan hệ gia đình và chất lượng cuộc sống. Thế nhưng, thay vì được nhìn nhận như bệnh lý cần điều trị, nhiều người vẫn bị gắn mác “yếu đuối”, “không biết cố gắng”. Đây là điểm mù nguy hiểm: chúng ta không thiếu dịch vụ y tế, mà thiếu sự dũng cảm tập thể để nói thẳng rằng rối loạn tâm thần là bệnh, không phải bản chất con người. Phát hiện sớm bệnh tâm thần, điều trị đúng và xóa bỏ định kiến phải được coi là ba trụ cột song hành, nếu thiếu một, cả hành trình phục hồi sẽ chệch hướng.
Khi nỗi sợ “mang tiếng” khiến bệnh nặng thêm
Điều đáng lo không phải là rối loạn tâm thần hiếm gặp, mà là người bệnh đến viện quá muộn vì sợ bị đánh giá. Nhiều gia đình ngại đưa người thân đi khám vì lo sợ bị kỳ thị, dẫn đến tâm lý e ngại, che giấu bệnh, khiến việc thăm khám bị trì hoãn và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình điều trị. Đây chính là rào cản chữa bệnh tâm thần nguy hiểm nhất: rào cản xã hội, chứ không phải chuyên môn y khoa.
Về mặt lâm sàng, các dấu hiệu bất thường như mất ngủ kéo dài, lo lắng quá mức, buồn chán, mất hứng thú, giảm năng lượng, thu mình, suy giảm trí nhớ hoặc thay đổi rõ rệt trong tư duy và hành vi đã đủ để cảnh báo cần đi khám. Khi các triệu chứng kéo dài, tái diễn, ngày càng nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc và các mối quan hệ gia đình, việc trì hoãn khám đồng nghĩa chấp nhận để bệnh ăn sâu vào cuộc sống. Ở giai đoạn muộn, người bệnh có thể xuất hiện ý nghĩ tự sát, hành vi tự gây tổn thương, kích động hoặc lú lẫn, buộc phải nhập viện khẩn cấp thay vì được can thiệp sớm, nhẹ nhàng hơn.
Rối loạn lo âu, trầm cảm, loạn thần: Bị bệnh một lần, bị phán xét cả đời
Trong môi trường làm việc và gia đình, người mắc rối loạn lo âu, trầm cảm hay các rối loạn loạn thần thường phải đối mặt với hai trận chiến song song: chiến đấu với triệu chứng và chiến đấu với ánh nhìn của người khác. Các rối loạn này có thể ảnh hưởng sâu sắc đến công việc, quan hệ gia đình và chất lượng cuộc sống. Nhưng thay vì được hỗ trợ, họ dễ bị đánh giá là “không chịu được áp lực”, “khó gần”, “nguy hiểm” hoặc “không đáng tin”.
Câu nói “rối loạn tâm thần là vấn đề sức khỏe, không phải lý do để người bệnh bị xa lánh hay phân biệt đối xử” không phải là khẩu hiệu đạo đức, mà là yêu cầu tối thiểu để điều trị có hiệu quả. Nếu nơi làm việc không chấp nhận lịch tái khám, gia đình xem việc uống thuốc là “yếu đuối”, thì mọi phác đồ rối loạn lo âu điều trị, trầm cảm hay tâm thần phân liệt đều bị phá vỡ. Người bệnh sẽ ngừng thuốc theo lời truyền miệng, bỏ tái khám, giấu nhẹm triệu chứng để giữ hình ảnh, và cuối cùng là tái phát nặng hơn.
Dữ liệu từ bệnh viện: Nhu cầu điều trị tăng, kỳ thị vẫn chưa giảm
Nhìn vào số liệu tại một bệnh viện chuyên khoa tâm thần hạng II phụ trách khu vực phía Tây Nam Hà Nội, có thể thấy bức tranh nhu cầu điều trị đang tăng lên rõ rệt. Theo thống kê, số người bệnh điều trị nội trú lần lượt là 2.583 người năm 2023, 2.713 người năm 2024 và 2.779 người năm 2025; trong 8 tháng của năm 2026, bệnh viện ghi nhận 10.159 lượt khám bệnh, trong đó có 7.115 lượt khám chuyên khoa tâm thần. Những con số này cho thấy người dân đã tìm đến dịch vụ nhiều hơn, nhưng không có nghĩa là kỳ thị đã giảm.
Về phía chuyên môn, bệnh viện đã mở rộng dịch vụ từ khám ngoại trú, điều trị nội trú, chăm sóc, quản lý người bệnh đến ứng dụng hồ sơ bệnh án điện tử từ ngày 3-7-2026, thay thế hoàn toàn bệnh án giấy để cải tiến quy trình quản lý và hỗ trợ khám chữa bệnh. Tuy nhiên, dù hệ thống y tế tiến bộ đến đâu, nếu cộng đồng vẫn xem rối loạn tâm thần là “chuyện xấu nên giấu”, thì phát hiện sớm bệnh tâm thần vẫn bị chặn ngay từ cánh cửa gia đình. Công nghệ giúp bác sĩ làm việc hiệu quả hơn, nhưng chính thái độ xã hội mới quyết định người bệnh có dám bước vào bệnh viện hay không.
Phá vỡ vòng luẩn quẩn: Từ im lặng sang đối thoại bình thường về sức khỏe tâm thần
Muốn rào cản chữa bệnh tâm thần không còn là kỳ thị, chúng ta phải biến sức khỏe tâm thần thành chủ đề bình thường như huyết áp hay tiểu đường. Điều này bắt đầu từ gia đình: lắng nghe, trao đổi bình tĩnh khi người thân có dấu hiệu bất thường, khuyến khích đi khám chuyên khoa, tôn trọng quyền riêng tư và đồng hành trong quá trình điều trị. Sự cảm thông và động viên không phải là “phụ trợ”, mà là phần không thể tách rời của phác đồ điều trị.
Về phía người bệnh, tuân thủ điều trị – từ dùng thuốc theo chỉ định, tham gia liệu pháp tâm lý, giáo dục sức khỏe, phục hồi chức năng đến tái khám đúng hẹn và duy trì chế độ sinh hoạt điều độ, ngủ đủ, vận động và lao động phù hợp – là điều kiện để phục hồi bền vững. Cộng đồng cần có thái độ chia sẻ, tôn trọng, không kỳ thị hay phân biệt đối xử với người mắc rối loạn tâm thần; đồng thời tạo điều kiện để họ được điều trị, phục hồi và hòa nhập cuộc sống. Khi chúng ta dám nói về lo âu, trầm cảm, hoang tưởng như nói về bất kỳ bệnh lý nào khác, lúc đó kỳ thị mới thực sự bị đẩy lùi.
