Rối loạn tâm thần ở người trẻ: không còn là chuyện hiếm gặp
Rối loạn tâm thần trẻ là nhóm các vấn đề về cảm xúc, hành vi và suy nghĩ xảy ra ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi, thường khởi phát âm thầm dưới dạng kiệt sức, lo âu, trầm cảm, mất ngủ kéo dài và nhiều triệu chứng cơ thể mơ hồ, khiến gia đình dễ nhầm lẫn với việc “yếu sức” hay “lười biếng” rồi bỏ qua giai đoạn vàng can thiệp. Trong thực tế, sức khỏe tâm thần thanh niên đang suy giảm nhanh hơn chúng ta tưởng. Các thống kê cho thấy khoảng 14,9% dân số mắc ít nhất một dạng rối loạn tâm thần, với khoảng 3 triệu trẻ em cần dịch vụ chăm sóc sức khỏe tinh thần. Những con số này cho thấy đây không phải vấn đề của số ít, mà là dấu hiệu báo động cho cả cộng đồng.
Áp lực học tập, công việc và lối sống: mảnh đất màu mỡ cho kiệt sức
Nếu phải chọn một nguyên nhân cốt lõi, thì đó chính là cách chúng ta đang xây dựng môi trường học tập và làm việc dành cho người trẻ. Căng thẳng học tập, cạnh tranh công việc khốc liệt, cùng lối sống thay đổi nhanh khiến các rối loạn lo âu, trầm cảm và căng thẳng kéo dài xuất hiện ngày càng nhiều ở nhóm tuổi này. Theo các báo cáo chuyên môn, thời gian gần đây một bệnh viện đa khoa ghi nhận số người đến khám tâm lý - tâm thần tăng 30%, trong đó 2/3 mắc hội chứng burnout và 52% thuộc thế hệ Gen Z. Khi một nhóm đồng nghiệp trẻ rủ nhau đi khám và tất cả đều kiệt sức, đó không còn là câu chuyện cá nhân, mà là bằng chứng cho thấy hệ thống đang đẩy người trẻ vượt quá giới hạn sức khỏe tâm thần của họ.
Những dấu hiệu lo âu sớm và kiệt sức mà gia đình dễ bỏ qua
Điều nguy hiểm không phải là người trẻ mệt mỏi, mà là việc người xung quanh xem đó như trạng thái bình thường. Dấu hiệu lo âu sớm thường đội lốt các triệu chứng cơ thể: mất ngủ kéo dài, đau đầu, tim đập nhanh, ăn uống kém, khó thở, đau bụng, cảm giác kiệt sức nhưng khám nhiều chuyên khoa vẫn “không ra bệnh”. Nhiều người trẻ chỉ được chẩn đoán khi đã ngất xỉu giữa cuộc họp hoặc xuất hiện ý nghĩ muốn kết thúc sự sống. Burnout bị đánh đồng với “chưa cố gắng” hay “không chịu được áp lực”, khiến người bệnh tiếp tục tự ép mình, trong khi các rối loạn lo âu, trầm cảm và mất ngủ mạn tính âm thầm tiến triển. Gia đình, thay vì lắng nghe, lại khuyên “ráng thêm chút nữa”, vô tình khóa chặt con đường đi đến hỗ trợ chuyên môn.
Khi cơ thể lên tiếng: run tay chân và các tín hiệu thần kinh
Cơ thể luôn cố gắng cảnh báo trước khi tâm trí gục ngã. Run tay chân ở người trẻ là một ví dụ điển hình: nhiều người nghĩ chỉ người cao tuổi mới bị, nhưng thực tế, căng thẳng, lo âu hoặc thiếu ngủ có thể kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng hormone adrenaline và khiến tay run rõ hơn khi cầm điện thoại, viết chữ hay nâng cốc nước. Việc lạm dụng caffeine, nước tăng lực, thuốc lá hoặc rượu càng làm triệu chứng rõ thêm. Hạ đường huyết do nhịn ăn kéo dài cũng gây run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh. Gia đình thường xem những biểu hiện này là “yếu sức” nhất thời, nhưng nếu run kéo dài, ảnh hưởng học tập, công việc, đó có thể là một phần trong bức tranh rối loạn thần kinh rộng hơn, cần được thăm khám sớm thay vì tự chịu đựng.
Nhận diện sớm, phá vỡ kỳ thị: chìa khóa bảo vệ sức khỏe tâm thần thanh niên
Vấn đề không chỉ nằm ở triệu chứng, mà còn ở cách xã hội đối xử với người có vấn đề tâm thần. Nhiều người trẻ sợ bị nhận ra khi đi khám, thậm chí phải đeo khẩu trang để tránh ánh nhìn của người quen. Sự kỳ thị khiến rối loạn tâm thần trẻ bị bỏ qua ở giai đoạn sớm, làm tăng nguy cơ cô lập xã hội, tự ti, bệnh nặng hơn và có thể dẫn đến hành vi tự sát. Trong khi đó, nếu burnout và các rối loạn được nhận diện và can thiệp kịp thời, chúng ta có thể ngăn chặn tiến triển thành lo âu, trầm cảm, mất ngủ mạn tính và giảm nguy cơ bệnh tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn nội tiết. Khoảng trống dịch vụ chăm sóc tâm lý chính thức hiện còn rất lớn, nhưng gia đình hoàn toàn có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe, xem mệt mỏi và lo âu của con em như vấn đề sức khỏe, chứ không phải khuyết điểm tính cách.
