Khi nghệ thuật truyền thống phải học cách nói ngắn, nói trúng với người trẻ
Nghệ thuật truyền thống giới trẻ hôm nay đang gặp không phải vì họ quay lưng với di sản văn hóa Việt, mà vì cách kể chuyện cũ kỹ, thiếu đối thoại, khiến những giá trị tinh hoa như chèo Hà Nội truyền thống hay điệu xẩm cổ khó chen chân vào đời sống đô thị gấp gáp, đầy cạnh tranh giải trí số.
Câu chuyện Chèo Hà Nội và Xẩm 48h cho thấy một điều rất rõ: muốn tồn tại, nghệ thuật không nhất thiết phải “thay máu” âm nhạc, mà phải thay cách đến với công chúng. Tại Rạp Đại Nam, Nhà hát Chèo Hà Nội tổ chức đêm diễn “Nét duyên Chèo Hà thành” như chương trình nghệ thuật chất lượng cao đầu tiên trong chuỗi sản phẩm mang thương hiệu Hà Nội. Ở một hướng khác, Xẩm 48h nghệ thuật nhận Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 như một cột mốc cho hành trình kiên trì gìn giữ lối hát cổ. Hai sự kiện này cho thấy thời điểm hiện nay không còn là bài toán “đổi hay chết”, mà là “đổi cách gặp, giữ nguyên cái hồn”.
“Nét duyên Chèo Hà thành”: Rút ngắn thời lượng, mở rộng cánh cửa cho khán giả trẻ
Trong khoảng 60 phút, “Nét duyên Chèo Hà thành” dẫn khán giả đi qua các lát cắt của “Thị Mầu lên chùa”, “Súy Vân giả dại”, “Lưu Bình - Dương Lễ” và “Phù thủy sợ ma” bằng một dòng chảy sân khấu liền mạch, thay vì dựng từng vở dài như lối diễn cổ. Sự cô đọng này không phải cắt xén mà là chiến lược: nói ngắn hơn để được nghe lâu hơn. Với nhịp sống đô thị, 60 phút tập trung là ngưỡng chấp nhận được của nhiều bạn trẻ.
Điểm quyết định là cách Nhà hát giữ nguyên cốt cách chèo Hà Nội truyền thống nhưng hiện đại hóa phương thức kể chuyện. Ánh sáng, màn hình LED, âm nhạc và chuyển cảnh được xử lý theo hướng hiện đại nhưng vẫn tôn trọng ngôn ngữ ước lệ đặc trưng của chèo. Khán giả, đặc biệt là người trẻ, được tham quan trang phục, đạo cụ, tìm hiểu các kiểu vai và giao lưu trực tiếp với nghệ sĩ trước giờ diễn. Nhờ đó, những câu chuyện người xưa bỗng có đường dây kết nối rất cụ thể với hiện tại: tình yêu, lòng trung nghĩa, sự giả dối, khát vọng hạnh phúc… vẫn nguyên tính thời sự. Với cách trình bày có chọn lọc, chèo không còn là “môn học lịch sử” mà là một trải nghiệm biểu diễn cổ điển hiện đại, vừa đủ để gợi tò mò, chưa kịp nhàm chán.
Xẩm 48h: Không “đập đi làm lại” mà tìm khán giả mới cho lối cổ
Trái với xu hướng hòa âm phối khí sôi động, Xẩm 48h bền bỉ với lựa chọn khó: giữ trọn lề lối cổ, không “tân nhạc hóa” để dễ nghe hơn. Đây là lựa chọn mang tính tuyên ngôn: nếu tất cả cùng chạy theo biến tấu, ai sẽ là người gìn giữ phần nguyên bản của di sản văn hóa Việt? Xẩm 48h khẳng định đời sống văn hóa hiện đại cần nhiều mảnh ghép, trong đó có cả mảnh ghép cổ điển, khắt khe.
Khởi đầu từ các lớp Chèo 48h – “Tôi chèo về quê hương” năm 2014, rồi lớp hát xẩm đầu tiên năm 2016 khi tên gọi Xẩm 48h ra đời, nhóm đi lên từ nhu cầu trải nghiệm rất thực của giới trẻ. Đến với Xẩm 48h, khán giả không chỉ xem mà còn trực tiếp học hát, tập đàn, hiểu cấu trúc làn điệu. Nhóm dành nhiều năm nghe lại băng thu giọng Hà Thị Cầu, khai thác tư liệu Viện Âm nhạc, Hồ Gươm Audio và làm việc với các nhà nghiên cứu. Ở đây, “sáng tạo” không nằm trong giai điệu mới, mà ở cách thực hành nghiêm ngặt, có hệ thống, để biểu diễn cổ điển hiện đại theo nghĩa đưa chuẩn mực cổ vào bối cảnh hôm nay.
Sáng tạo ở hình thức, không ở bản chất: Bài học chung từ hai mô hình
Đáng chú ý, cả Chèo Hà Nội truyền thống và Xẩm 48h nghệ thuật đều chọn “đổi khung” thay vì “đổi ruột”. Với “Nét duyên Chèo Hà thành”, sự đổi mới nằm ở dàn dựng cô đọng, nhịp điệu hiện đại, tăng cường tương tác, mở ra cách tiếp cận mới với nghệ thuật chèo. Chèo vẫn là chèo, nhưng cách nhìn, cách nghe được thiết kế lại cho khán giả thời TikTok – ngắn, rõ, có tương tác. Qua những câu chuyện người xưa, người trẻ có cơ hội khám phá sân khấu truyền thống và nhận ra những giá trị vẫn còn ý nghĩa trong đời sống hôm nay.
Trong khi đó, Xẩm 48h thừa nhận họ không phải nhóm sáng tác âm nhạc mới; cái mới là mô hình thực hành. Họ tổ chức biểu diễn bán vé định kỳ, với “Xẩm gia đình” cho phụ huynh và trẻ 7–14 tuổi, “Xẩm Tonkin” cho người trưởng thành thích không gian Hà Nội hoài cổ. Họ đưa xẩm vào trường học qua “Phiêu lưu vào thế giới xẩm kỳ thú”, “Xẩm đến trường”, hợp tác với sinh viên để làm sự kiện, nghiên cứu, truyền thông mạng xã hội. Nhiều bạn trẻ sau khi thưởng thức chia sẻ rằng họ thấy một nguồn năng lượng mới trong xẩm, chứ không phải thứ âm nhạc “già nua” chỉ dành cho hoài cổ.
Giữ di sản giữa nhịp sống mới: Không chỉ là chuyện của nghệ sĩ
Điểm gặp nhau quan trọng nhất của hai mô hình là tầm nhìn về di sản văn hóa Việt: phải sống trong cộng đồng, không nằm yên trên băng ghi âm hay giáo trình. Xẩm 48h đặt mục tiêu dài hạn là trau dồi vốn bài bản cổ để thực hiện các dự án lưu trữ di sản lâu dài; Chèo Hà Nội lại mở chuỗi sản phẩm mang thương hiệu Hà Nội, trong đó “Nét duyên Chèo Hà thành” là cú mở màn, cho thấy ý định xây dựng hệ sinh thái biểu diễn chứ không chỉ vài đêm lẻ.
Đáng nói hơn, cả hai đều chứng minh một điều: nếu nghệ thuật được thực hành chỉn chu và kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại, khán giả ở đâu cũng sẵn sàng tiếp nhận. Xẩm 48h mang xẩm đến Đà Nẵng, TP.HCM – những nơi không có truyền thống xẩm – nhưng vẫn nhận được sự đón nhận nhiệt thành, giúp họ nhận ra rằng văn hóa truyền thống rất gần gũi, chỉ cần được trình bày đúng cách. Bước ra từ cột mốc Giải thưởng Trần Văn Khê 2026, Xẩm 48h như được tiếp thêm một “nhịp phách” để đưa vẻ đẹp nguyên bản của xẩm đi xa hơn. Còn với “Nét duyên Chèo Hà thành”, câu hỏi không phải “giới trẻ có còn quan tâm không”, mà là liệu chúng ta có đủ dũng cảm và kiên nhẫn để tiếp tục làm những chương trình ngắn, kỹ, tôn trọng bản chất nghệ thuật như thế hay không.
