Nghệ thuật truyền thống chỉ sống khi chạm được vào người trẻ
Nghệ thuật truyền thống là hệ thống các loại hình biểu diễn, âm nhạc, sân khấu và nghi lễ dân gian hình thành từ nhiều thế hệ, được truyền miệng và thực hành liên tục, phản chiếu căn tính văn hóa cộng đồng và định hình trí nhớ lịch sử của một dân tộc. Khi nhịp sống thị trường và giải trí số cuốn giới trẻ Việt Nam đi xa các sân khấu cổ truyền, câu hỏi không còn là “bảo tồn hay không”, mà là “bảo tồn như thế nào để giới trẻ còn muốn nghe, muốn xem”. Nếu lớp khán giả mới quay lưng, mọi nỗ lực sưu tầm, lưu trữ chỉ dừng lại ở kho tư liệu. Chính vì thế, những mô hình Chèo Hà Nội trẻ và Xẩm 48h truyền thống đang cho thấy: văn hóa không thiếu sức sống, vấn đề là cách ta kể lại câu chuyện cũ bằng ngôn ngữ của hôm nay.
‘Nét duyên Chèo Hà thành’: Chèo Hà Nội trẻ nhưng không bị loãng
Tại Rạp Đại Nam, Nhà hát Chèo Hà Nội đã tổ chức đêm diễn “Nét duyên Chèo Hà thành” – chương trình nghệ thuật chất lượng cao đầu tiên trong chuỗi sản phẩm mang thương hiệu Hà Nội. Trong khoảng 60 phút, khán giả được dẫn qua những lát cắt đặc sắc của “Thị Mầu lên chùa”, “Súy Vân giả dại”, “Lưu Bình - Dương Lễ” và “Phù thủy sợ ma”. Đó là lựa chọn đầy chủ ý: cô đọng thay vì dàn trải, nhịp nhanh thay vì lê thê. Ánh sáng, màn hình LED, âm nhạc và chuyển cảnh được xử lý theo hướng hiện đại nhưng vẫn tôn trọng ngôn ngữ ước lệ của chèo cổ. Nói cách khác, đây là Chèo Hà Nội trẻ về nhịp điệu, bố cục, tương tác, nhưng không đánh đổi cốt cách. Với thời lượng vừa phải và không gian giao lưu, thế hệ trẻ có thể bước vào sân khấu truyền thống mà không bị “ngợp”, đồng thời vẫn nhận ra chiều sâu thẩm mỹ của nghệ thuật truyền thống này.
Xẩm 48h truyền thống: Lối đi ngược dòng nhưng đúng hướng
Nếu Chèo Hà Nội chọn làm mới hình thức, Xẩm 48h lại gần như làm điều ngược lại: giữ nguyên âm nhạc, sáng tạo ở cách tổ chức. Nhóm bắt đầu từ năm 2014 trong một lớp học trải nghiệm mang tên Chèo 48h – “Tôi chèo về quê hương”, rồi phát triển thành Xẩm 48h với lớp hát xẩm đầu tiên vào năm 2016. Không chạy theo trào lưu hòa âm phối khí sôi động, Xẩm 48h kiên định với lối đi riêng – giữ trọn vẹn lề lối cổ và lan tỏa giá trị nguyên bản của xẩm đến cộng đồng. Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 trở thành cột mốc cho hành trình đó. Điều đáng chú ý là tinh thần bảo tồn văn hóa của họ rất “đời”: vừa miệt mài học từ tư liệu, bản ghi, nghệ nhân; vừa kiên trì biểu diễn định kỳ, đưa xẩm vào học đường, hợp tác với sinh viên và các dự án như “Xẩm đến trường” cùng SpaceSpeakers. Đó là minh chứng rằng bảo tồn không đồng nghĩa với đóng kín, mà là đem nguyên bản bước ra đời sống hôm nay.
Khi giới trẻ Việt Nam trở thành chủ thể, không chỉ là khán giả
Điểm giao thoa giữa Chèo Hà Nội trẻ và Xẩm 48h truyền thống nằm ở chỗ: cả hai đều coi giới trẻ Việt Nam không chỉ là người xem, mà là chủ thể văn hóa mới. Ở “Nét duyên Chèo Hà thành”, khán giả trẻ được tìm hiểu trang phục, đạo cụ, kiểu vai và giao lưu trực tiếp với nghệ sĩ trước giờ diễn, thay vì ngồi xa rời trên ghế khán phòng. Còn tại Xẩm 48h, người xem được mời hát cùng, thử nhạc cụ, tham gia lớp học; các chương trình “Xẩm gia đình”, “Xẩm Tonkin” hay “Phiêu lưu vào thế giới xẩm kỳ thú” đều thiết kế để khán giả trực tiếp trải nghiệm. Các thành viên nhóm đến từ nhiều ngành nghề, cùng mong muốn đào sâu âm nhạc cổ truyền, cho thấy nghệ thuật truyền thống có thể là lựa chọn phát triển bản thân, không chỉ là thú chơi hoài cổ.
Cân bằng giữa bảo tồn và tiếp cận hiện đại: Chìa khóa sống còn
Câu chuyện của Chèo Hà Nội và Xẩm 48h cho thấy: tranh luận “giữ nguyên” hay “hiện đại hóa” là một lối đặt vấn đề sai. Quan trọng là sự cân bằng. Ở “Nét duyên Chèo Hà thành”, ekip giữ cốt cách chèo cổ nhưng thay đổi phương thức kể chuyện, dùng nhịp điệu hiện đại, LED và âm nhạc mới để tạo dòng chảy sân khấu liền mạch. Xẩm 48h thì ngược lại: giữ âm nhạc gần sát lối cổ điển nhưng sáng tạo về không gian diễn xướng, mô hình biểu diễn bán vé định kỳ, chương trình trong trường học và cả những chuyến đi Đà Nẵng, TP.HCM. Định hướng dài hạn của nhóm là tiếp tục trau dồi bài bản cổ để xây dựng các dự án lưu trữ di sản. Một câu nói có thể trích dẫn: “Đời sống văn hóa hiện đại luôn cần những mảnh ghép đa dạng, và mảnh ghép nguyên bản chỉ có giá trị khi nó được đặt đúng chỗ trong hiện tại”. Sự đa dạng ấy chính là nền tảng để bảo tồn văn hóa không bị đóng băng, mà tiếp tục chuyển động cùng các thế hệ mới.
