AI làm phim đang thử thách ranh giới sáng tạo
AI làm phim là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào một phần hoặc nhiều khâu sản xuất điện ảnh, từ tạo hình ảnh đến hỗ trợ hiện thực hóa ý tưởng của người làm phim. Tranh luận quanh công nghệ này không còn nằm riêng trong phòng dựng: nó chạm đến chất lượng tác phẩm, dấu ấn nghệ sĩ và quyền đối với chất liệu sáng tạo.
Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng gần đây giới thiệu những hình ảnh đầu tiên của Thế Giới Trần Trụi, dự án hoạt hình có AI hỗ trợ và hướng tới phát hành ngoài rạp. Ý tưởng về chú gà tre Koo lạc vào khu chăn nuôi công nghiệp được ông ấp ủ từ thời trẻ, nhưng chỉ khi có công cụ và điều kiện phù hợp mới có thể đưa lên màn ảnh. Phim AI này vì thế là một phép thử đáng chú ý: nó mở ra khả năng sản xuất mới, nhưng cũng khiến khán giả đánh giá trực tiếp xem công cụ có tạo được một thế giới thống nhất hay không.
Dũng cho biết AI giúp tiết kiệm khoảng 60–70% chi phí sản xuất. Con số ấy giải thích sức hút của công nghệ với những dự án khó thực hiện theo cách truyền thống, nhưng hiệu quả sản xuất không tự động đồng nghĩa với hiệu quả nghệ thuật. Khi trailer vừa ra mắt đã gây nhiều ý kiến trái chiều, câu hỏi chuyển từ “AI làm được gì?” sang “kết quả có đủ thuyết phục để đứng độc lập như một bộ phim hay không?”.
Trailer bắt mắt nhưng thiếu một ngôn ngữ hình ảnh ổn định
Thế Giới Trần Trụi có những khung hình giàu chi tiết và một tiền đề dễ khơi gợi tò mò. Tuy nhiên, trailer bộc lộ khoảng cách rõ giữa Koo được chăm chút kỹ với nhiều nhân vật phụ có bề mặt đơn giản hơn. Ngay cả nhân vật chính cũng thay đổi tỷ lệ cơ thể, cổ, mỏ và mào giữa các cảnh; bối cảnh khi dày lớp ánh sáng, khi lại bóng và phẳng. Từng hình riêng có thể gây ấn tượng, nhưng ghép lại, sự thiếu đồng nhất làm thế giới phim kém liền mạch.
Tranh luận còn đến từ những nét tạo hình gợi nhớ các tác phẩm hoạt hình quen thuộc. Khuôn mặt gà với miệng và hàm răng kiểu người khiến người xem liên tưởng đến Chicken Run của Aardman; một số đường nét khác gợi Surf’s Up, Moana và Chicken Little. Ảnh hưởng giữa các tác phẩm vốn không lạ trong hoạt hình, nhưng khi dấu ấn riêng chưa hiện rõ, những tương đồng dày đặc dễ khiến khán giả nghi ngờ bộ phim đang vay mượn nhiều hơn là chuyển hóa cảm hứng.
Đây là điểm không nên gạt đi như phản ứng chống công nghệ. Phần hình ảnh có thể được ê-kíp tiếp tục chỉnh sửa trong quá trình sản xuất, nhưng nhận xét về độ nhất quán vẫn là thước đo hợp lý đối với một tác phẩm hướng ra rạp. Nếu AI tạo nhanh được từng khung hình mà không giữ nổi sự thống nhất giữa các cảnh, tốc độ ấy chưa phải lợi thế nghệ thuật.
LAIKA chọn con đường chậm, đặt nghệ sĩ ở trung tâm
Trái với hướng thử nghiệm của Dũng, Travis Knight, CEO LAIKA, bác bỏ thẳng khả năng đưa AI tạo sinh vào quy trình làm phim. Khi được hỏi về việc sử dụng công nghệ này tại studio đứng sau Coraline, Kubo and the Two Strings và Wildwood, ông trả lời: “Tuyệt đối không”. Knight gọi AI là “trộm cắp”, vì theo ông, công nghệ hấp thụ nhiều năm sáng tạo và kỹ năng của con người để tạo nội dung mới; sản phẩm như vậy thiếu tính người và tinh thần.
Lập trường ấy không phải lời phủ định mọi công nghệ. LAIKA dùng máy tính, phần mềm và in 3D khi chúng giúp nghệ sĩ thực hiện ý tưởng; ranh giới của Knight nằm ở việc công nghệ thay thế người sáng tạo thay vì hỗ trợ họ. Với stop-motion, lựa chọn này hiện lên qua công việc thủ công trên từng nhân vật, bối cảnh và chuyển động. Wildwood mất khoảng 16 năm từ lúc Knight bắt đầu theo đuổi dự án đến khi hoàn thành; quá trình sản xuất có hơn 230 con rối, 49 họa sĩ hoạt hình và hơn 1.000 nghệ sĩ tham gia.
Sự đối lập này không chứng minh một phía đúng tuyệt đối, nhưng làm rõ hai ưu tiên: thử mở rộng năng lực sản xuất bằng AI, hoặc bảo vệ dấu ấn con người bằng quy trình lâu công. Knight đặt câu hỏi liệu máy móc có thể kể thuyết phục về tình yêu, mất mát hay đau khổ khi chưa từng trải qua những cảm xúc ấy. Đó là lập luận nghệ thuật, đồng thời cũng là lời nhắc rằng tiết kiệm thời gian không thể thay thế chiều sâu của người kể chuyện.
Thước đo cuối cùng là tác phẩm và cách nó được tạo ra
Hai trường hợp đặt ra một cuộc tranh luận lớn hơn chuyện thích hay ghét AI. Một số người làm hoạt hình cho rằng AI có thể hỗ trợ sáng tạo và tăng hiệu suất, trong khi quan điểm tại LAIKA nhấn mạnh bàn tay nghệ sĩ là nền tảng của tác phẩm. Khác biệt này khiến chất lượng hình ảnh, tính nguyên bản và quyền sở hữu chất liệu dùng để tạo nội dung trở thành những câu hỏi không thể né tránh.
Với Thế Giới Trần Trụi, phản ứng về hình ảnh không nên bị đánh đồng với việc phủ nhận mọi thử nghiệm. Những điểm còn gây tranh luận có thể được chỉnh sửa, hoàn thiện trong quá trình sản xuất. Nhưng nếu AI là công cụ chủ lực, ê-kíp càng cần cho thấy lựa chọn tạo hình có chủ đích, thế giới phim nhất quán và đóng góp sáng tạo của con người đủ rõ. Nếu không, lợi thế chi phí khó bù được cảm giác vay mượn hoặc thiếu kiểm soát.
Vì thế, đạo diễn phim AI không chỉ được đánh giá qua việc dùng công nghệ mới, mà còn qua trách nhiệm với hình ảnh, câu chuyện và nguồn gốc sáng tạo. LAIKA chọn từ chối AI tạo sinh; Dũng chọn thử nghiệm và bộ phim vẫn còn cơ hội hoàn thiện. Kết luận không cần là cấm đoán hay tung hô: AI chỉ có chỗ đứng bền vững khi giúp nghệ sĩ tạo ra tác phẩm tốt hơn mà không xóa mờ công sức, quyền lợi và dấu ấn của họ.
