Mì Quảng trở thành di sản: bước ngoặt từ món ăn sang biểu tượng
Mì Quảng Đà Nẵng là món mì truyền thống của xứ Quảng, kết tinh tri thức dân gian về nguyên liệu địa phương, kỹ thuật chế biến và phong tục ăn uống, nay được ghi danh là di sản phi vật thể quốc gia, trở thành biểu tượng ẩm thực văn hóa và nguồn lực phát triển kinh tế – du lịch cho thành phố. “Tri thức dân gian Mì Quảng” được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 8/2024. Đây không chỉ là một danh hiệu, mà là cú hích buộc Đà Nẵng phải thay đổi cách nhìn: từ chỗ xem Mì Quảng như món ăn đường phố, sang coi nó là “tài sản biểu tượng” gắn với lịch sử, nông nghiệp bản địa và bản sắc con người Trung Bộ. Nếu coi di sản là nguồn lực, thì quyết định này là lời mời Đà Nẵng bước vào cuộc chơi công nghiệp văn hóa đúng nghĩa.
Từ “ăn Mì Quảng” đến “trải nghiệm văn hóa Mì Quảng”
Điểm thú vị nhất của chiến lược mới là sự chuyển đổi tư duy: không dừng lại ở việc cho du khách “ăn Mì Quảng”, mà hướng đến du khách “trải nghiệm văn hóa Mì Quảng”. Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu biến giá trị di sản thành nguồn lực nội sinh phát triển kinh tế, và Đà Nẵng đang cụ thể hóa tinh thần đó bằng ẩm thực. Khi một tô mì được kể câu chuyện về ruộng lúa, con sông, làng nghề, người nấu và phong tục, nó vượt khỏi vai trò bữa sáng no bụng. Thành phố tổ chức Hội thảo chuyên đề “Mì Quảng Đà Nẵng – Di sản Văn hóa và Động lực phát triển” để tập hợp giới quản lý, nghệ nhân, doanh nghiệp, nhà làm du lịch cùng bàn cách bảo tồn, chuẩn hóa và phát huy giá trị Mì Quảng như một thương hiệu ẩm thực đặc trưng, phục vụ quảng bá hình ảnh Đà Nẵng tới du khách trong nước và quốc tế. Đây là bước chuyển từ quán ăn đơn lẻ sang sản phẩm trải nghiệm tổng hợp.
Đặt Mì Quảng vào hệ sinh thái văn hóa – du lịch – kinh tế
Muốn Mì Quảng Đà Nẵng sống đúng nghĩa di sản phi vật thể, Đà Nẵng đang đặt món ăn này vào một “hệ sinh thái” mới, nơi văn hóa, du lịch và kinh tế nâng đỡ lẫn nhau. Thành phố nhìn nhận công tác bảo tồn phải xuất phát từ cộng đồng – những nghệ nhân, gia đình làm nghề lâu đời, làng nghề truyền thống; vì thế cần lập cơ sở dữ liệu để biết ai đang giữ nghề, nghề được thực hành ở đâu và giá trị nào phải được tiếp tục trao truyền, hỗ trợ, tôn vinh. Song song, các “nút thắt” bị chỉ ra thẳng thắn: chưa có bộ tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm chung; thiếu bộ nhận diện thương hiệu có giá trị pháp lý; phân khúc cao cấp còn trống; chuỗi liên kết giữa vùng nguyên liệu nông nghiệp, nhà hàng và tour du lịch vẫn rời rạc. Đây chính là những lỗ hổng nếu không được xử lý sẽ biến danh hiệu di sản thành cái mác treo tường, chứ không phải động lực phát triển.
Chuẩn hóa, công nghệ và ngoại giao ẩm thực
Để Mì Quảng thực sự trở thành “đại sứ ẩm thực”, chiến lược không thể dừng ở câu chuyện làng nghề. Một ưu tiên lớn là xây dựng và ban hành “Bộ tiêu chuẩn Mì Quảng Đà Nẵng” gắn với nhãn hiệu chứng nhận đạt chuẩn, tương tự mô hình Thai SELECT áp dụng cho món Thái. Trên trục kinh tế, việc ứng dụng công nghệ chế biến sâu, phát triển sợi mì sấy khô, gói nước cốt và gia vị chuẩn vị được xem là giải pháp tối ưu để tạo sản phẩm đóng gói đạt chuẩn OCOP, phục vụ du khách mua về làm quà và xuất khẩu. Du khách có thể ăn một tô Mì Quảng nóng hổi tại quán, rồi mang phiên bản đóng gói về nhà, kéo dài trải nghiệm ẩm thực văn hóa của họ. Đà Nẵng cũng học kinh nghiệm Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản trong ngoại giao ẩm thực, xây Mì Quảng trên “tam giác giá trị”: văn hóa làm gốc, du lịch làm kênh lan tỏa, kinh tế địa phương làm nền duy trì.
Kết luận: Di sản sống hay “thương hiệu chết” trên… giấy?
Ghi danh Mì Quảng là di sản phi vật thể là bước khởi đầu, không phải đích đến. Điểm đáng khen là Đà Nẵng không dừng lại ở lễ công bố, mà đang xây dựng Đề án “Xây dựng và Phát triển thương hiệu Mì Quảng Đà Nẵng giai đoạn 2026–2030” như một lộ trình dài hơi. Nếu bộ tiêu chuẩn được ban hành, cộng đồng được trao quyền, doanh nghiệp cùng tham gia chuỗi cung ứng và du khách được dẫn dắt từ ăn sang trải nghiệm, Mì Quảng có cơ hội trở thành di sản sống, nuôi dưỡng cả ký ức lẫn sinh kế. Ngược lại, nếu thiếu kỷ luật thực thi, món ăn di sản sẽ bị bão thương mại hóa làm phai nhạt bản sắc. Câu hỏi thực sự không còn là “Mì Quảng có ngon không?”, mà là “Chúng ta có đủ kiên nhẫn và nghiêm túc để biến một tô mì bình dân thành sứ giả ẩm thực văn hóa của Đà Nẵng hay không?”.
