Kênh đào Panama thắt van nước: khi khí hậu đánh thẳng vào thương mại
Kênh đào Panama hạn chế là tình trạng tuyến đường thủy nối Đại Tây Dương và Thái Bình Dương phải giảm số lượt tàu và hạ mớn nước cho phép vì nguồn nước ngọt suy kiệt, kéo theo tắc nghẽn, chi phí tăng và các tuyến vận tải biển buộc phải thay đổi hành trình với tác động dây chuyền đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Hôm 20/8, Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama (ACP) thông báo sẽ giới hạn số lượng tàu qua lại hàng ngày bắt đầu từ đầu tháng 9 để đối phó đợt El Niño kéo dài làm giảm mạnh mực nước. Đây không chỉ là biện pháp kỹ thuật mà là tín hiệu cảnh báo: khí hậu đã bước từ nền vào thẳng trung tâm sân khấu thương mại quốc tế.
El Niño ảnh hưởng thương mại: mưa ít đi, tàu cũng ít đi
Trong vài tháng qua, Trung Mỹ trải qua hạn hán nghiêm trọng do El Niño gây ra, làm cạn kiệt nguồn nước hai hồ nhân tạo cấp nước cho kênh đào. ACP cho biết lượng mưa từ tháng 5 đến tháng 8 thấp hơn 34% so với mức trung bình lịch sử, trong khi lượng nước đổ vào lưu vực giảm 44%. Khi lượng nước bổ sung không đủ, mực hồ giảm, buộc kênh đào phải giảm số tàu được phép qua lại để tiết kiệm nước.
Nói cách khác, El Niño không còn là một khái niệm khí tượng xa vời mà đã trở thành tham số vận hành của thương mại. "Trung Mỹ đang trải qua một đợt hạn hán nghiêm trọng do hiện tượng El Niño gây ra" là câu mô tả chính xác mức độ gắn bó mới giữa khí hậu và kinh tế. Chuỗi cung ứng toàn cầu đang phải làm quen với một thực tế: mỗi lần khí hậu chệch nhịp, đường huyết của thương mại liền dao động.
Kênh đào Panama hạn chế: từ 36 xuống 32 tàu mỗi ngày và hệ quả dây chuyền
Từ đầu tháng 9, số lượng tàu thuyền được phép đi qua kênh đào mỗi ngày sẽ giảm từ 36 chiếc hiện tại xuống còn 34 chiếc, và tiếp tục xuống 32 chiếc từ ngày 15/9. ACP đồng thời giới hạn công suất các âu tàu: Neopanamax tối đa 9 lượt, Panamax lần lượt 25 rồi 23 lượt mỗi ngày. Kênh đào vốn xử lý trung bình 35 lượt/ngày trong nửa đầu năm nhưng nay phải hoạt động dưới ngưỡng này. ACP còn cảnh báo các giới hạn có thể tiếp tục được điều chỉnh nếu mực nước giảm thêm.
Đằng sau những con số tưởng như kỹ thuật là một nút thắt rõ ràng: 5% thương mại hàng hải toàn cầu và khoảng 40% lượng container vận chuyển đến Mỹ đi qua kênh này. El Niño ảnh hưởng thương mại ở đây theo cách rất cụ thể: ít suất qua kênh hơn nghĩa là thêm hàng chục tàu phải chờ, hãng tàu phải đấu giá suất, ưu tiên tuyến lợi nhuận cao và bỏ lại các tuyến biên lợi nhuận thấp, trong đó có nhiều lô hàng xuất khẩu từ Mỹ Latinh.
Phí vận tải tăng vọt và những chuyến đi vòng: chuỗi cung ứng toàn cầu chịu đòn kép
Khi kênh đào Panama hạn chế công suất, thương mại toàn cầu buộc phải tìm đường vòng. Các tàu không thể qua Panama phải lựa chọn những tuyến xa hơn, trong đó có hành trình vòng qua Mũi Hảo Vọng ở phía Nam châu Phi. Một tàu chở khí lớn từ Houston tới Nhật Bản mất khoảng 26 ngày nếu đi qua Panama, nhưng tới 45 ngày nếu vòng Mũi Hảo Vọng. Khoảng gần 20 ngày thêm đó nghĩa là nhiều nhiên liệu hơn, chi phí bảo hiểm cao hơn và số chuyến khai thác mỗi năm giảm đi.
Trong đợt hạn hán trước, khi số lượt tàu qua kênh đào có lúc giảm xuống 22 tàu/ngày, giá suất ưu tiên qua kênh đã tăng lên mức được mô tả là "hơn 1 triệu USD" trong các phiên đấu giá. Dù hiện tại chưa đạt kịch bản cực đoan như vậy, logic thị trường không thay đổi: khi suất qua kênh bị hạn chế, phí vận tải tăng vọt, và ai ở cuối chuỗi – từ nhà xuất khẩu nguyên liệu đến người tiêu dùng – sẽ là người gánh phần lớn hoá đơn.
Thêm một cú thử sức cho thương mại: thích nghi hay chịu đựng?
Việc kênh đào Panama giảm lưu lượng tàu không phải là cú sốc cô lập, mà là phần nối dài của một chuỗi cú đấm vào chuỗi cung ứng toàn cầu: El Niño, nhiệt độ kỷ lục, xung đột và tắc nghẽn tuyến huyết mạch. Mỗi hạn chế mới ở Panama là một bài kiểm tra khả năng thích nghi của thương mại: các hãng tàu có chấp nhận hành trình dài hơn, tài xế và thủy thủ phải ở trên biển lâu hơn, doanh nghiệp phải dự trữ hàng nhiều hơn, và khách hàng phải quen với việc đơn hàng đến muộn.
Điều đáng nói là kịch bản này không phải một lần rồi thôi. Cơ quan khí tượng Mỹ và Anh đều cảnh báo El Niño có khả năng đạt mức rất mạnh trong mùa Thu và Đông tới. ACP đã trì hoãn nhưng vẫn lên lịch giảm mớn nước tối đa xuống 14,63m rồi 14,48m trong các tháng tới. Khi mực nước thấp hạn chế khả năng tiếp nhận tàu, chuỗi cung ứng toàn cầu và xuất khẩu từ Mỹ Latinh đang chịu một bài toán mới: hoặc đầu tư vào chiến lược dự phòng dài hạn, hoặc tiếp tục sống trong trạng thái chạy theo khủng hoảng từng đợt.
