Hội chứng sợ chiều Chủ nhật: một trạng thái lo âu công việc có thật
Hội chứng sợ chiều Chủ nhật là trạng thái lo âu, căng thẳng hoặc tụt cảm xúc xuất hiện vào cuối ngày nghỉ cuối tuần, khi não bộ chuyển từ chế độ thư giãn sang chuẩn bị đối mặt với tuần làm việc hoặc học tập mới, khiến người trẻ khó tận hưởng thời gian nghỉ và bị ám ảnh bởi những nhiệm vụ chưa bắt đầu. Câu chuyện của Minh, 27 tuổi, nhân viên marketing ở Hà Nội, cho thấy chiều Chủ nhật không phải “lười đi làm” mà là lo âu công việc rất cụ thể. Từ hơn 5 giờ chiều, sau cuộc gặp bạn bè, tâm trạng Minh tụt nhanh khi nghĩ đến cuộc họp đầu tuần, bản kế hoạch chưa hoàn thiện và tin nhắn công việc sáng hôm sau. Về đến phòng, cậu không làm việc được nhưng cũng không thư giãn nổi: mở email rồi đóng lại, kiểm tra ứng dụng chat dù không có thông báo, tim đập nhanh, bụng khó chịu, trằn trọc tới khuya. Những biểu hiện này cho thấy stress tuần lễ bắt đầu từ trước khi tuần mới diễn ra.
Khi kỳ vọng công việc va chạm với nhu cầu nghỉ ngơi và kiểm soát
Trong nhiều trường hợp, hội chứng sợ chiều chủ nhật là kết quả của việc não liên tục dự đoán áp lực tương lai, từ deadline đến trách nhiệm, rồi kích hoạt phản ứng căng thẳng ngay cả khi công việc chưa diễn ra. Ở người làm văn phòng, lo âu công việc ở trẻ và người trẻ nói chung thường xoay quanh sợ họp, sợ bị đánh giá, sợ kế hoạch chưa xong; ở người làm tự do lại là cảm giác mất kiểm soát thời gian, tội lỗi vì nghỉ ngơi, lo lắng về thu nhập và sự bấp bênh. Trường hợp Thu, 23 tuổi, freelancer, cho thấy chiều Chủ nhật còn là cuộc đối mặt với chính lối sống của mình. Hai ngày cuối tuần, cô đảo lộn giờ giấc: thức đến rạng sáng để xem video, lướt mạng xã hội, rồi ngủ bù gần hết buổi chiều. Tỉnh dậy, cơ thể nặng nề, đầu óc lơ mơ, thiếu động lực; khi trời tối là lúc những suy nghĩ tự trách tràn tới: đã lãng phí cuối tuần, tuần mới sẽ không kịp việc, công việc ngày càng tệ hơn. Đây là kiểu stress tuần lễ bào mòn sức khỏe tâm thần trẻ mà chúng ta thường đánh đồng với “lười” thay vì nhận diện là lo âu.
Phổ từ phản ứng bình thường tới rối loạn lo âu cần điều trị
Điều đáng nói là hội chứng sợ chiều Chủ nhật hiện chưa được xem là một bệnh hay chẩn đoán rối loạn tâm thần chính thức; các chuyên gia coi đây là hiện tượng tâm lý khá thường gặp khi con người chuẩn bị quay lại công việc hoặc học tập sau kỳ nghỉ. Theo ThS Hoàng Quốc Lân, nếu cảm giác bồn chồn, chùng xuống chỉ thoáng qua, giảm dần khi người đó vào nhịp làm việc tuần mới, đó vẫn nằm trong vùng phản ứng bình thường. Tuy nhiên, khi lo âu lặp lại gần như mỗi tuần, kéo dài, ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, tâm trạng, hiệu quả học tập, làm việc hoặc chất lượng cuộc sống, chúng ta không thể tiếp tục coi đó là chuyện “ngại thứ Hai” đơn giản. Khi ấy, hội chứng sợ chiều chủ nhật có thể là bề mặt của các vấn đề sâu hơn như rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc kiệt sức nghề nghiệp, đòi hỏi đánh giá chuyên môn và can thiệp bài bản. Đây là ranh giới quan trọng để người trẻ không tự trách mình lười, mà dám nhìn nhận stress và sức khỏe tâm thần trẻ một cách nghiêm túc.
Ở trẻ em và thanh thiếu niên: chiều Chủ nhật là nỗi sợ trường lớp
Không chỉ người đi làm, trẻ em và thanh thiếu niên cũng trải nghiệm hội chứng sợ chiều Chủ nhật qua dạng lo âu học đường. Đến chiều hoặc tối Chủ nhật, nhiều em bắt đầu lo lắng vì sáng thứ Hai phải đi học: sợ kiểm tra, sợ gặp giáo viên, sợ chào cờ đông người, hoặc sợ phải đối mặt với những bạn từng bắt nạt mình. Những biểu hiện này cho thấy sức khỏe tâm thần trẻ đang bị đe dọa bởi môi trường học tập, quan hệ bạn bè và kỳ vọng điểm số. Ở nhóm này, lo âu công việc ở trẻ thực chất là lo âu học đường: áp lực học, bài kiểm tra, mối quan hệ với thầy cô, bạn bè hoặc những trải nghiệm tiêu cực tại trường. Cảm giác nặng nề chiều Chủ nhật vì ngày mai tới trường không phải một rối loạn độc lập, mà là tín hiệu về các khó khăn tâm lý tồn tại trong đời sống học đường. Việc chỉ quy nó về “trẻ lười đi học” không những bỏ qua cơn đau tâm lý, mà còn khiến trẻ thêm xấu hổ, né tránh chia sẻ, từ đó tăng nguy cơ rối loạn lo âu.
Phân biệt lo âu bình thường với dấu hiệu cần can thiệp
Để không bỏ lỡ những trường hợp cần hỗ trợ chuyên môn, người trẻ và phụ huynh cần học cách phân biệt lo âu bình thường với triệu chứng báo động. Khi hội chứng sợ chiều Chủ nhật chỉ xuất hiện thoáng qua, vào một vài tuần căng thẳng, và không tác động đáng kể đến giấc ngủ, hiệu suất, tâm trạng, đó có thể coi là phản ứng tự nhiên trước áp lực tuần mới. Ngược lại, nếu các triệu chứng như bồn chồn, lo lắng, tụt cảm xúc, dễ cáu gắt, khó tận hưởng thời gian nghỉ, kèm theo biểu hiện cơ thể như căng cơ, đau đầu, hồi hộp, khó ngủ tối Chủ nhật và sáng thứ Hai thức dậy trong trạng thái mệt mỏi dù đã nghỉ cuối tuần, lặp đi lặp lại và kéo dài, cần đánh giá kỹ hơn. Theo ThS Hoàng Quốc Lân, “nếu các biểu hiện kéo dài, ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, công việc hoặc chất lượng cuộc sống thì nên được thăm khám để đánh giá xem có rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc một vấn đề sức khỏe tâm thần khác hay không”. Nhận diện ranh giới này là bước đầu để người trẻ dám đi khám, và để gia đình, tổ chức không xem nhẹ stress tuần lễ như một thói quen xấu.
