Quỹ Phòng bệnh Việt Nam: từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh” là trục chính mới
Quỹ Phòng bệnh Việt Nam là một quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách trực thuộc Bộ Y tế, được thành lập nhằm tạo nguồn lực bền vững cho các hoạt động phòng bệnh, phát hiện sớm bệnh tật, kiểm soát yếu tố nguy cơ và hỗ trợ khám sức khỏe miễn phí cho người dân, qua đó giảm gánh nặng điều trị và xây dựng một hệ thống y tế lấy phòng ngừa làm trọng tâm. Điểm đáng nói là quỹ này không xuất hiện trong khoảng trống chính sách, mà là điểm bẻ lái có chủ ý của ngành y tế trước gánh nặng bệnh không lây nhiễm, già hoá dân số, biến đổi khí hậu và sức khỏe tâm thần. Khi Bộ Y tế tổ chức lễ ra mắt Quỹ Phòng bệnh vào chiều 20/8 tại Hà Nội, cơ quan này đã gửi một thông điệp rõ ràng: thời của tư duy “đợi bệnh rồi chữa” phải nhường chỗ cho ưu tiên phòng ngừa chủ động. Việc thiết kế quỹ như một đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên cho thấy Nhà nước không chấp nhận cách làm phong trào mà muốn một cơ chế lâu dài, có trách nhiệm pháp lý rõ ràng.
Kế thừa Quỹ thuốc lá và bước ngoặt sang bệnh không lây nhiễm, sức khỏe tâm thần
Việc chuyển đổi từ Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá sang Quỹ Phòng bệnh không phải là động tác đổi tên cho đẹp mà là sự thay đổi logic tài chính y tế dự phòng. Khi mô hình bệnh tật đã dịch chuyển, tập trung tài chính vào duy nhất một yếu tố nguy cơ như thuốc lá không còn đủ. Mô hình mới mở rộng phạm vi sang phòng, chống bệnh không lây nhiễm, phòng ngừa sức khỏe tâm thần, dinh dưỡng phòng bệnh và các yếu tố nguy cơ khác. Ở góc độ chính sách, đây là lời thừa nhận rằng tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn tâm thần hay thừa cân béo phì ở trẻ em không còn là chuyện của từng cá nhân mà là vấn đề hệ thống cần nguồn lực riêng. Khi lãnh đạo Quỹ khái quát bước chuyển bằng ba từ “kế thừa – mở rộng – phát triển”, đó là cách nói giản dị cho một thực tế: quỹ cũ tạo được mạng lưới rộng khắp, nhưng quỹ mới buộc phải ôm một bức tranh sức khỏe cộng đồng phức tạp hơn nhiều.
Khám sức khỏe miễn phí và phát hiện sớm: dịch chuyển nguồn lực về phía người dân
Ảnh hưởng thực tế của Quỹ Phòng bệnh không nằm trên giấy, mà nằm ở những dịch vụ phòng ngừa người dân có thể tiếp cận. Phạm vi hỗ trợ của quỹ đã được mở rộng sang khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí, phòng chống bệnh không lây nhiễm và các hoạt động phòng, chống rối loạn tâm thần. Nói cách khác, khám sức khỏe miễn phí và phát hiện sớm bệnh tật không còn là đặc quyền của một số chương trình thí điểm, mà trở thành hướng ưu tiên trong phân bổ nguồn lực. Bộ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh rằng đầu tư cho phòng bệnh chính là đầu tư cho sức khỏe và tương lai của mỗi người dân, bởi chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và kiểm soát yếu tố nguy cơ sẽ giúp giảm bệnh tật, giảm chi phí điều trị và giảm gánh nặng cho cả người bệnh lẫn hệ thống y tế. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Bệnh không lây nhiễm hiện chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong”, cho thấy nếu không dịch chuyển tài chính sang phòng ngừa, hệ thống y tế sẽ bị bào mòn bởi chi phí chữa bệnh.
Quỹ như thiết chế tài chính chiến lược: minh bạch, dựa trên bằng chứng và kết quả
Về mặt vận hành, Quỹ Phòng bệnh được thiết kế như một thiết chế tài chính chuyên biệt, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận nhưng phải công khai, minh bạch, đúng mục tiêu và tiết kiệm. Đây là khâu thường bị bỏ quên trong các chương trình y tế dự phòng: dự án thì nhiều, nhưng cơ chế bền vững và đánh giá kết quả lại yếu. Việc xây dựng bộ tiêu chí phân bổ nguồn lực được lượng hóa thành thang điểm, có trọng số, có ngưỡng tham chiếu chi phí – hiệu quả và cơ chế phản biện độc lập cho thấy quỹ này không muốn lặp lại cách chi “rải đều”. Quan trọng hơn, phương thức hỗ trợ sẽ từng bước chuyển sang dựa trên kết quả, gắn một phần kinh phí với mức độ đạt được các chỉ số đã cam kết. Điều này buộc các địa phương, đơn vị y tế phải đối mặt với câu hỏi rất cụ thể: mỗi đồng bỏ vào phòng ngừa sức khỏe tâm thần, bệnh không lây nhiễm hay dinh dưỡng phòng bệnh đã tạo ra thay đổi gì? Khi tài chính gắn với kết quả, câu chuyện phòng bệnh không còn là khẩu hiệu, mà trở thành cam kết đo được.
Hướng tới hệ thống y tế bền vững: phòng ngừa là bảo hiểm dài hạn cho xã hội
Trong giai đoạn tới, Quỹ Phòng bệnh tập trung vào các ưu tiên như tiếp tục phòng, chống tác hại thuốc lá, kiểm soát bệnh không lây nhiễm chiếm 80% ca tử vong, xử lý thừa cân béo phì học đường và chăm sóc dinh dưỡng người cao tuổi. Dù văn bản chưa gọi tên một “chiến lược phòng bệnh quốc gia”, những bước đi này đã hé lộ một hướng đi dài hạn: biến phòng ngừa thành trụ cột, không phải phần phụ trang trí cho ngành y. Việc thiết lập thêm một kênh huy động và sử dụng nguồn lực cho công tác dự phòng được kỳ vọng sẽ góp phần chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng ngừa chủ động, phát hiện sớm và giảm nguy cơ bệnh tật trong cộng đồng. Nếu quỹ thực sự dùng dữ liệu và bằng chứng để phân bổ nguồn lực, ưu tiên phát hiện sớm bệnh tật, hỗ trợ khám sức khỏe miễn phí và phòng ngừa sức khỏe tâm thần, thì về bản chất, đó là một dạng “bảo hiểm dài hạn” cho xã hội: trả chi phí nhỏ hơn hôm nay để tránh cái giá khổng lồ của bệnh tật và bất ổn tâm lý trong tương lai.
