Gan nhiễm mỡ vẫn có thể xảy ra ở người không béo phì
Đồ uống healthy có đường là thức uống được xem là tốt cho sức khỏe nhưng vẫn cung cấp lượng đường đáng kể, có thể khiến người uống nạp đường nhanh và nhiều hơn dự định.
Một trường hợp cho thấy vì sao không nên mặc định nước ép là lựa chọn vô hại: bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, thành viên Hội Bệnh mạch máu Việt Nam và Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế Phương Đông, kể về bệnh nhân nam 48 tuổi ở Hà Nội được phát hiện gan nhiễm mỡ độ 3 khi khám định kỳ. Người đàn ông không béo phì, ít uống bia rượu và tập thể thao đều đặn, nhưng mỗi ngày uống 2–3 lít nước cam ép tươi vì nghĩ đó là thức uống healthy. Đây không phải lý do để quy mọi ca gan nhiễm mỡ cho nước ép, nhưng là lời cảnh báo rõ ràng: thể trạng bình thường và tập luyện không xóa bỏ tác động của thói quen uống quá nhiều đường.
Fructose trong nước uống không giống ăn trái cây nguyên quả
Nỗi lo không chỉ nằm ở nước ngọt có ga. Nước ép trái cây, sữa chua có hương vị, nước uống thể thao và cà phê pha thêm đường đều có thể thuộc nhóm đồ uống có đường. Vì thế, “tự ép”, “tự nhiên” hay “bổ sung vitamin” không đủ để kết luận một thức uống an toàn nếu dùng với lượng lớn.
Fructose trong nước uống được chuyển hóa chủ yếu tại gan; khi lượng đường vượt nhu cầu sử dụng, gan có thể chuyển một phần thành chất béo. Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh cảnh báo rằng phần lớn fructose phải đi qua gan để chuyển hóa, và quá trình này có thể góp phần làm mỡ tích tụ. Ép trái cây, nhất là bỏ bã, làm giảm đáng kể chất xơ nên cũng dễ uống nhanh một lượng đường tự nhiên lớn hơn mức mình nhận ra. Trái cây nguyên quả là lựa chọn thực tế hơn: chất xơ còn nguyên giúp làm chậm tiêu hóa và khẩu phần dễ kiểm soát.
Khi mỡ tích tụ trong tế bào gan, tình trạng có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, hiện gọi là MASH, trước đây thường gọi là NASH. Người thừa cân hoặc béo phì, ở tuổi trung niên hay mắc tiểu đường có nguy cơ cao hơn.
Kiêng muối nhưng mỡ máu cao? Hãy xem lại đồ uống
Một phụ nữ ngoài 40 tuổi ăn chay nhiều năm, gần như không thêm muối và chọn nước tương ít muối nhưng vẫn có triglyceride cao. Chị thường uống hai cốc nước cam tự ép mỗi ngày; bác sĩ cho rằng thức uống này có thể liên quan đến chỉ số mỡ máu của chị. Đây là lời nhắc rằng mỡ máu cao từ đồ uống có thể bị bỏ sót khi mọi sự chú ý chỉ dồn vào muối.
Nếu lượng đường nạp vào quá nhiều, đặc biệt từ đồ uống, gan có thể tăng tổng hợp chất béo và làm tăng triglyceride. Nước uống lành mạnh giả không nhất thiết có vị ngọt gắt: nước đóng chai hay sản phẩm chế biến có thể chứa đường, fructose hoặc si-rô glucose-fructose. Hãy đọc bảng thành phần và lượng đường mỗi khẩu phần thay vì chỉ tin lời quảng cáo hay dựa vào vị giác. Nếu đường hoặc si-rô nằm gần đầu danh sách thành phần, đó là lý do để cân nhắc giảm lượng dùng.
Sau khi được khuyên ngừng đồ uống có đường và đổi nước ép sang trái cây nguyên quả, chị Ngô quay lại xét nghiệm sau hai tháng; triglyceride giảm từ 4,6 xuống 2,1 mmol/L, cholesterol LDL cũng giảm. Kết quả này không chứng minh nước ép là nguyên nhân duy nhất, nhưng cho thấy thay đổi đồ uống đáng được xem xét cùng các yếu tố sức khỏe khác.
Đổi thói quen trước khi tổn thương gan kéo dài
Nước ép tươi có thể là lựa chọn tốt hơn nước ngọt đóng chai hoặc đồ uống pha thêm đường, nhưng uống quá nhiều vẫn có hại. Đừng dùng nước ép thay nước lọc. Hãy ưu tiên nước lọc, ăn trái cây nguyên quả thay vì ép lấy nước, và hạn chế nước ngọt, cà phê pha đường, sữa chua có hương vị cùng nước uống thể thao có đường. Người có triglyceride cao càng nên chú ý hạn chế đường bổ sung.
Gan nhiễm mỡ không phải vấn đề duy nhất cần phòng ngừa: theo thời gian, mô gan có thể trở nên cứng và hình thành sẹo, tức xơ gan. Nguy cơ tổn thương gan còn đến từ việc dùng thuốc sai cách; dùng quá liều acetaminophen, chẳng hạn vô tình uống hai loại thuốc cùng chứa hoạt chất này, có thể gây hại cho gan. Vì vậy, cần kiểm tra thành phần cả đồ uống lẫn thuốc, và trao đổi với bác sĩ khi xét nghiệm gan hoặc mỡ máu bất thường.
Kết luận không phải là phải sợ mọi loại nước ép, mà là đừng xem chữ “healthy” như giấy bảo đảm. Giảm đồ uống nhiều đường, chọn trái cây nguyên quả và dùng nước lọc thay nước ép uống cả ngày là những điều chỉnh thiết thực để giảm gánh nặng cho gan và hỗ trợ kiểm soát mỡ máu.
