Suy giảm trí tuệ không phải “lẫn tuổi già” và lý do phải phát hiện sớm
Suy giảm trí tuệ là tình trạng các chức năng nhận thức như trí nhớ, chú ý, ngôn ngữ, khả năng lập kế hoạch và xử lý công việc suy yếu dần, làm người bệnh khó ghi nhớ thông tin mới, khó thực hiện việc quen thuộc và thay đổi hành vi, nếu không phát hiện sớm có thể tiến triển thành sa sút trí tuệ ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt và khả năng tự lập. Tuổi tác đúng là yếu tố nguy cơ không thể tránh, nhưng việc gắn mọi biểu hiện lẫn, hay quên bất thường cho “tuổi già” là một sai lầm nguy hiểm. Theo thống kê, khoảng 5% người từ 60 tuổi trở lên bị sa sút trí tuệ và cứ tăng thêm 5 tuổi, nguy cơ lại gấp đôi. Triệu chứng thực chất có thể âm thầm xuất hiện nhiều năm trước chẩn đoán và phát hiện sớm sa sút giúp cải thiện sức khỏe, chất lượng sống. Nếu gia đình chịu khó quan sát, nhiều trường hợp có thể được can thiệp kịp thời, thay vì để tới khi người bệnh mất dần tính tự lập mới đưa đi khám.
Những dấu hiệu suy giảm trí tuệ thường bị bỏ qua trong đời sống hằng ngày
Điều đáng lo là các dấu hiệu suy giảm trí tuệ thường bắt đầu rất âm thầm, dễ bị gia đình xem nhẹ. Giai đoạn đầu, nhiều người chỉ có cảm giác hay quên bất thường: liên tục quên nội dung các cuộc trò chuyện gần đây, không nhớ mình vừa thống nhất điều gì, dù trước đó trí nhớ vẫn tốt. Một dấu hiệu khác thường bị bỏ qua là khó tìm từ quen thuộc; họ loay hoay, bực bội vì không nhớ ra từ rất đơn giản, nói sai từ hoặc nói dở dang giữa chừng. Không chỉ trí nhớ, nhận thức còn gồm chú ý, tập trung, điều hành, lập kế hoạch và sử dụng ngôn ngữ. Vì thế, người bệnh có thể lúng túng với những việc nhiều bước như nấu ăn theo công thức, quản lý chi tiêu, sắp xếp lịch trình, dù trước đây làm rất nhanh và gọn. Khi các kỹ năng vốn từng thực hiện dễ dàng bắt đầu trở thành thử thách, đó không còn là “quên cho vui” mà là tín hiệu não đang gặp vấn đề.
Thay đổi tâm trạng tuổi già, thu mình, nghi ngờ: đừng vội quy cho “khó tính”
Gia đình thường chú ý trí nhớ mà quên rằng thay đổi tâm trạng tuổi già, tính cách và hành vi cũng là dấu hiệu sa sút trí tuệ quan trọng. Người vốn cởi mở bỗng trở nên thu mình, ngại giao tiếp, bỏ dần những thú vui từng say mê như chơi cờ, làm vườn, đi sinh hoạt câu lạc bộ. Người trước đây điềm đạm lại dễ nổi nóng, cáu gắt, kích động hoặc trở nên đa nghi, nói những điều không phù hợp thực tế. Dần hạn chế giao tiếp xã hội, từ bỏ sở thích là biểu hiện không nên xem là “già thì thế”. Đúng là các biểu hiện này cũng có thể gặp trong lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ hoặc do thuốc. Nhưng nếu chúng đi kèm hay quên bất thường, khó tìm từ, giảm khả năng lập kế hoạch, gia đình cần nghĩ ngay đến khả năng suy giảm trí tuệ chứ không chỉ trách người lớn tuổi là “khó tính hơn”. Việc so sánh với chính tính cách, năng lực trước đây của họ sẽ giúp nhận ra sự khác biệt rõ rệt.
Vai trò của gia đình trong phát hiện sớm sa sút và khi nào nên đi khám
Trước khi sa sút trí tuệ làm người bệnh mất khả năng tự lập, họ thường trải qua giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ (MCI), nghĩa là nhận thức đã giảm nhưng chưa phá vỡ sinh hoạt hằng ngày. Không phải ai suy giảm nhận thức nhẹ cũng sẽ thành sa sút trí tuệ; một số nguyên nhân có thể điều trị hoặc không tiến triển thêm. Chính vì vậy, gia đình có vai trò then chốt: đừng gạt bỏ hay quên, bối rối, thay đổi tâm trạng tuổi già… bằng câu “già mà”. Khi thấy nhiều dấu hiệu cảnh báo xuất hiện cùng lúc, kéo dài, nặng dần hoặc bắt đầu ảnh hưởng sinh hoạt, người bệnh cần được thăm khám và đánh giá toàn diện; không thể dựa vào một triệu chứng đơn lẻ để kết luận Alzheimer hay sa sút trí tuệ. Việc phát hiện sớm sa sút không chỉ giúp bác sĩ xác định dạng suy giảm trí nhớ mà còn là cơ hội vàng để áp dụng thay đổi lối sống, kiểm soát tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng cholesterol nhằm bảo vệ sự minh mẫn của não và làm chậm tiến triển.
Can thiệp sớm: chúng ta không đảo ngược tuổi tác nhưng có thể làm chậm suy giảm trí tuệ
Tuổi càng cao, nguy cơ sa sút trí tuệ càng tăng và cứ thêm 5 tuổi, tỷ lệ mắc bệnh lại gấp đôi. Đó là sự thật không thể thay đổi, nhưng điều không nên bỏ qua là người cao tuổi hoàn toàn có cơ hội bảo vệ trí nhớ nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách. Suy giảm nhận thức nhẹ là lời cảnh báo chứ không phải bản án chung thân: có trường hợp ổn định lâu dài, có trường hợp cải thiện khi kiểm soát tốt bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, kết hợp rèn luyện thể lực và tinh thần. Dự phòng sa sút trí tuệ thực chất là bảo vệ mạch máu và não bộ, giữ người lớn tuổi minh mẫn lâu hơn chứ không chỉ tránh quên tên con cháu. Vì vậy, đừng chờ tới lúc người thân không còn tự nấu nổi bữa cơm hay không nhớ đường về nhà mới đi khám. Hãy coi mỗi thay đổi nhỏ trong trí nhớ, lời nói, hành vi là tín hiệu để gia đình cùng ngồi lại, lắng nghe và đưa người bệnh đến bác sĩ kịp thời.
