AI không phải thầy giáo toàn năng: vấn đề nằm ở kỹ năng phán đoán
Học sinh dùng AI mà không kiểm chứng là tình huống người học chấp nhận câu trả lời do hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo ra như sự thật, bỏ qua việc đọc hiểu, đối chiếu nguồn, kiểm chứng thông tin và sử dụng tư duy phê phán để tự đánh giá độ tin cậy của nội dung đó. Khi AI trong giáo dục xuất hiện ở mọi khâu, từ chấm bài, soạn câu hỏi, thiết kế chương trình đến hỗ trợ kỹ năng xã hội và cảm xúc, nguy cơ lớn nhất không phải là máy thay người, mà là người “đầu hàng về nhận thức” – tin máy hơn chính mình. Giáo sư Trương Nguyện Thành cảnh báo, nhiều người dùng chấp nhận kết quả sai của AI mà không phản biện bằng tư duy logic. Vấn đề không nằm ở công nghệ, mà ở chỗ học sinh thiếu kỹ năng phán đoán, thiếu thói quen kiểm chứng thông tin, và hệ thống giáo dục vẫn coi trọng thuộc lòng hơn là suy nghĩ.
Đọc hiểu và kiểm chứng: tấm lá chắn đầu tiên trước lỗi sai của AI
Trong bối cảnh AI có thể tạo ra lời giải trôi chảy, nguy hiểm lớn là học sinh tưởng mình đã hiểu chỉ vì đọc một bản tóm tắt gọn gàng. Việc ứng dụng AI trong giáo dục đặt ra yêu cầu rèn luyện năng lực đọc hiểu và tư duy độc lập cho người học. Nếu các em chỉ dừng ở việc sao chép câu trả lời, không đọc kỹ đề, không phân tích lập luận, không kiểm chứng thông tin bằng nguồn khác, thì AI biến thành chiếc nạng làm yếu dần cơ bắp trí tuệ. Khả năng tìm kiếm và tạo đáp án nhanh phải đi cùng năng lực đọc hiểu, lập luận và đánh giá thông tin; nếu quá trình học bị rút gọn thành tiếp nhận câu trả lời có sẵn, học sinh sẽ mất cơ hội rèn luyện những năng lực nền tảng mà giáo dục cần xây dựng. Nói thẳng, không có thói quen đọc sâu và kiểm chứng, mọi lời khuyên “dùng AI thông minh” đều chỉ là khẩu hiệu.
Giáo dục phải đổi vai: từ truyền đạt kiến thức sang rèn tư duy và đạo đức
Khi AI đã làm tốt những việc như chấm bài tự luận cơ bản, soạn câu hỏi trắc nghiệm, thiết kế chương trình học sáng tạo, giáo viên không thể tiếp tục đứng lớp như “máy phát kiến thức”. Nếu giáo dục vẫn tập trung vào những kiến thức, kỹ năng mà AI làm tốt hơn con người, khoảng cách giữa yêu cầu thực tiễn và năng lực người học sẽ ngày càng lớn. Giáo sư Trương Nguyện Thành nhấn mạnh cần chuyển từ dạy ghi nhớ thông tin sang rèn luyện năng lực phán đoán; từ kỹ năng đơn lẻ sang khả năng thích nghi; từ thành thạo một nghề sang học tập suốt đời. Đồng thời, việc học phải chuyển từ hoàn thành bài tập sang hiểu cấu trúc, nguyên nhân, hệ quả; từ làm theo quy tắc sang chủ động đặt câu hỏi, đưa ra quyết định có đạo đức và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Nói cách khác, nhiệm vụ mới của nhà trường là đào tạo con người có tư duy phê phán và ý thức đạo đức, chứ không phải “người giải đề tốc độ cao”.
Bài học từ Singapore: dạy AI là dạy cách đọc, nghi ngờ và tự học
Singapore cho thấy một nghịch lý: dù vẫn dẫn đầu về đọc hiểu ở nhóm học sinh 15 tuổi, điểm trung bình của nước này vẫn giảm trong giai đoạn gần đây. Số học sinh đọc vội, lướt qua văn bản rồi trả lời nhanh nhưng sai, tăng gần gấp đôi. Đây không chỉ là chuyện lười đọc, mà là dấu hiệu của thói quen “tiêu thụ đáp án” trong thời AI. Một nghiên cứu trên gần 1.000 học sinh cho thấy nhóm dùng công cụ AI dạng ChatGPT làm bài tốt hơn khi có hỗ trợ, nhưng khi AI bị rút đi, điểm của họ thấp hơn 17% so với nhóm chưa từng dùng. Câu chuyện Singapore đặt ra bài toán về cách tổ chức việc học khi AI ngày càng dễ tiếp cận: nếu không thiết kế lại việc dạy – học để bảo vệ quá trình tiếp thu kiến thức, AI sẽ làm suy yếu năng lực tự học. Bài học ở đây rất rõ: dạy AI phải đi cùng dạy đọc sâu, nghi ngờ hợp lý và giải thích lại bằng ngôn ngữ của chính mình.
Việt Nam trước ngã rẽ: đào tạo công dân số có trách nhiệm hay “người dùng AI thụ động”?
Việc đưa AI trong giáo dục ở Việt Nam đang được thúc đẩy theo hướng có hệ thống. Tại một số địa phương, 100% trường học từ tiểu học đến THPT phải đưa AI vào giảng dạy từ năm học 2026–2027, với yêu cầu tối thiểu về số tiết mỗi lớp. Khung giáo dục AI cho học sinh phổ thông đặt ra mục tiêu rèn tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Nhưng văn bản chỉ là bước khởi đầu. Nếu giáo viên vẫn coi AI là “máy ra đề” hay “máy chấm bài”, còn học sinh xem AI là nơi chép bài, chúng ta sẽ tạo ra một thế hệ người dùng công nghệ thụ động, dễ bị thao túng. Quan trọng hơn hết, giáo viên và nhà trường phải tập trung trang bị cho học sinh đạo đức, tư duy sáng tạo, khả năng chịu trách nhiệm về hành vi và năng lực học tập suốt đời. Khi đó, AI mới trở thành công cụ để học sinh trở thành công dân số có trách nhiệm, chứ không phải chiếc phao cứu sinh cho sự lười suy nghĩ.
