AI làm thoái hóa tư duy: vấn đề không còn là cảnh báo chung chung
AI làm thoái hóa tư duy là hiện tượng người học dựa quá nhiều vào công cụ trí tuệ nhân tạo để hoàn thành bài tập, báo cáo hay dự án, khiến quá trình động não, phân tích, ghi nhớ và kiểm chứng thông tin bị rút ngắn hoặc bỏ qua, lâu dần làm suy yếu khả năng tư duy độc lập, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với sản phẩm trí tuệ của chính mình. Đây không phải nỗi sợ mơ hồ, mà đã được các nghiên cứu thần kinh và giáo dục ghi nhận như một xu hướng đáng lo trong môi trường học đường hiện nay. Điều trớ trêu là AI giúp học sinh tạo ra sản phẩm nhanh chóng, trình bày đẹp, lập luận có vẻ thuyết phục, nhưng lại không buộc các em phải hiểu bản chất vấn đề. Một sinh viên có thể dùng AI tạo bài báo cáo đúng yêu cầu, song khi giảng viên hỏi sâu về dữ liệu và kết luận thì không giải thích được, đồng nghĩa chưa đạt chuẩn đầu ra dù điểm số trên giấy có thể rất cao. Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở cách chúng ta để nó học thay mình.
Bộ não bị "ủy thác": khi học sinh quên cách tự suy nghĩ
Những dữ liệu mới cho thấy lạm dụng AI trong học tập đang làm suy giảm kỹ năng học sinh theo nghĩa rất cụ thể. Một nghiên cứu dùng điện não đồ chia người tham gia thành ba nhóm: tự động não, dùng công cụ tìm kiếm và dùng mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT. Khi được yêu cầu nhớ lại những gì mình đã viết, nhóm tự động não nhớ gần 89%, nhóm dùng công cụ tìm kiếm đạt 83%, trong khi nhóm dùng AI hầu như không nhớ gì. Hiện tượng này được gọi là “cognitive offloading” – ủy thác nhận thức, khi não bộ bỏ qua các chức năng xử lý sâu vì tin rằng máy đã làm hộ. Theo tiến sĩ Abdullah bin Mohd Nawi, ảnh chụp não của nhóm dùng AI cho thấy rất ít kết nối thần kinh, trái ngược với sự “bùng nổ” ở nhóm tự suy nghĩ. Những công trình này thể hiện một xu hướng thoái trào: càng phụ thuộc vào AI, người học càng đánh mất các chức năng của não bộ, điều đặc biệt đáng ngại trong giáo dục khi làn sóng ứng dụng AI đang diễn ra khắp nơi. Não bộ chỉ có thể phát triển khi chịu áp lực tư duy, nhưng áp lực ấy đang bị AI hút đi.
Khi AI biến mất: khoảng trống kỹ năng và liêm chính học thuật
Hệ quả của lạm dụng AI trong học tập không chỉ lộ ra trên máy quét não, mà còn phơi bày trong phòng thi và ngoài đời. Một nghiên cứu cho thấy ngày càng nhiều người học hoàn thành bài tập, điểm số tăng qua từng học kỳ, nhưng khi bước vào kỳ thi đóng, kết quả lại sụt giảm tới 20%. Điều này cho thấy các em giỏi dùng AI để làm bài ở nhà, nhưng thiếu năng lực tự giải quyết vấn đề khi công cụ không còn bên cạnh. Không chỉ học sinh, ngay cả bác sĩ quen dựa vào AI để phát hiện polyp cũng bị “hụt hơi” khi phải quay về tự làm việc này, kỹ năng chuyên môn bị mai một rõ rệt. Nếu người học cảm thấy ngại, sợ, mất tự tin khi thiếu AI, đó là dấu hiệu của sự lệ thuộc. Trong bối cảnh ấy, câu hỏi về liêm chính học thuật trở nên cấp bách: dùng AI có phải gian lận? Các chuyên gia cho rằng điều này phụ thuộc vào quy định của giảng viên và nhà trường, cũng như sự minh bạch của sinh viên về việc dùng AI ở đâu, để làm gì.
Trách nhiệm của nhà trường: thiết kế bài học mà AI không thể làm hộ
Không thể chỉ trách người học khi lạm dụng AI trong học tập. Áp lực điểm số, khối lượng môn học phức tạp, thiếu kỹ năng tự học và thiếu hướng dẫn dùng AI khiến sinh viên dễ chọn đường tắt. Trong thời đại AI phát triển như hơi thở, nếu giảng viên không nâng cấp năng lực của mình, sẽ khó đồng hành cùng sinh viên và khó đặt ra những yêu cầu học thuật phù hợp. Các trường đại học bắt đầu cảnh báo rằng áp dụng AI vào giảng dạy mà chưa hiểu rõ tác động có thể xói mòn khả năng tư duy của sinh viên. Điều cần làm là xây dựng những “màng lọc an toàn” thay vì chạy đua vô tội vạ. Một số môn quay lại yêu cầu làm bài hoàn toàn trên giấy, số khác thiết kế hình thức kiểm tra thay thế linh hoạt hơn, kết hợp bài làm với vấn đáp ngắn để xem sinh viên có hiểu bản chất và quy trình hay không. Nói cách khác, bài thi phải được thiết kế sao cho AI không thể làm hộ toàn bộ, buộc người học phải tư duy độc lập.
Giữ tư duy độc lập trong kỷ nguyên AI: chiến lược cho thầy và trò
Nếu coi AI là trợ lý chứ không phải “bộ não thay thế”, người học có thể tiến bộ nhanh hơn thay vì bị thoái hóa tư duy. Các chuyên gia nhấn mạnh năng lực cốt lõi của sinh viên đại học là năng lực tự học, trong đó AI chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ tìm kiếm thông tin, gợi ý cách giải quyết vấn đề và giúp kiểm chứng kiến thức, chứ không được quyền suy nghĩ thay. Người xem mọi kết quả AI đưa ra là chân lý mà không phản biện sẽ dễ tụt hậu. Về phía nhà trường, cần có chương trình đào tạo cho giảng viên để xây dựng giáo án, đề thi và cách đánh giá đúng năng lực, qua đó hạn chế tư duy làm đại, làm cho có. Một khoa đã yêu cầu thầy cô đổi mới chương trình ở những môn bị tác động mạnh bởi AI như biên – phiên dịch, đồng thời thiết kế bài thi mà AI không thể làm hộ. Cuối cùng, đạo đức khi sử dụng công nghệ phải được dạy như một năng lực bắt buộc: dùng AI được phép nhưng phải công khai, hiểu rõ mình đang làm gì và chịu trách nhiệm về sản phẩm trí tuệ của bản thân.
