Văn hóa Châu Á toàn cầu: từ trào lưu giải trí đến quyền lực mềm
Văn hóa Châu Á toàn cầu là hiện tượng các sản phẩm và lối sống từ Đông Á – gồm âm nhạc, phim ảnh, trò chơi điện tử, truyện tranh, thời trang, ẩm thực và du lịch – không chỉ hiện diện rộng khắp trên nền tảng số mà còn định hình thị hiếu, thói quen tiêu dùng và bản sắc của khán giả quốc tế, biến văn hóa thành một ngành kinh tế và công cụ ảnh hưởng mềm xuyên biên giới. Nếu trước đây nhắc đến giải trí toàn cầu là nói về Hollywood, thì hôm nay một bài hát K-pop, một bộ anime đình đám hay webtoon Hàn Quốc mới là thứ chiếm trọn thời gian của thế hệ Gen Z. Công nghiệp văn hóa Đông Á đang bước vào giai đoạn biến đổi sâu sắc: công nghệ số và trí tuệ nhân tạo không chỉ đổi cách thưởng thức mà làm lại gần như toàn bộ chuỗi sáng tạo, sản xuất, quảng bá và phân phối. Đó không phải sự trỗi dậy tình cờ, mà là kết quả của chiến lược xuất khẩu văn hóa Châu Á được lên kế hoạch như một ngành công nghiệp có mục tiêu rõ ràng.
Hàn Quốc: khi K-pop và K-content trở thành “cỗ máy hệ sinh thái”
Điểm nhấn rõ nhất của văn hóa Châu Á toàn cầu chính là Hàn Quốc: K-pop và phim ảnh là phần dễ thấy nhất của một cỗ máy nội dung khổng lồ. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc, tổng doanh thu các ngành công nghiệp văn hóa đạt khoảng 157.400 tỷ won năm 2024, tăng so với 154.200 tỷ won năm 2023. Con số này nói thẳng một điều: âm nhạc, truyền hình, trò chơi điện tử, xuất bản và nội dung số đang được đối xử như một ngành kinh tế chiến lược, không phải thú vui bên lề. Quan trọng hơn, Hàn Quốc đã chuyển từ tư duy “xuất khẩu sản phẩm” sang xây dựng hệ sinh thái văn hóa. Một nghệ sĩ K-pop giờ đồng thời là trung tâm của âm nhạc, thời trang, chương trình truyền hình, trò chơi, truyện tranh và hàng hóa. Một bộ phim tạo ra người hâm mộ; họ mua nhạc, mỹ phẩm, đồ lưu niệm, tìm đến địa điểm quay, học tiếng Hàn, thưởng thức ẩm thực rồi tiếp tục xem các tác phẩm khác. Đây là xuất khẩu văn hóa Châu Á theo đúng nghĩa: xuất khẩu cả lối sống và ngôn ngữ, không chỉ bản nhạc hay tập phim.
Nhật Bản và Trung Quốc: anime, trò chơi, kinh tế văn hóa số
Nếu Hàn Quốc tượng trưng cho làn sóng Hallyu, thì Nhật Bản là minh chứng lâu đời cho việc văn hóa đại chúng trở thành tài sản kinh tế toàn cầu. Trong nhiều thập niên, nước này đã xây dựng được một hệ sinh thái gồm manga, anime, trò chơi điện tử, nhân vật, âm nhạc, thời trang, đồ chơi, ẩm thực và các thương hiệu phong cách sống. K-pop và anime xu hướng hiện nay chỉ là bề nổi của một cấu trúc sở hữu trí tuệ được nuôi dưỡng dài lâu: một câu chuyện có thể sống trong truyện tranh, hoạt hình, game và hàng hóa, tạo ra dòng doanh thu trên nhiều nền tảng. Trung Quốc lại đi theo hướng khác: dùng quy mô nội địa khổng lồ để biến mình thành cỗ máy văn hóa số. Giá trị gia tăng của các ngành văn hóa và liên quan đạt 6,21 nghìn tỷ nhân dân tệ năm 2024, tương đương 4,61% GDP. Các nhân vật lịch sử, truyền thuyết, võ thuật, văn hóa dân gian, mỹ thuật truyền thống và các hình tượng lấy cảm hứng từ lịch sử trở thành nguyên liệu cho phim, hoạt hình, trò chơi và hàng hóa sáng tạo. Từ Hàn Quốc với K-content, Trung Quốc với kinh tế văn hóa số quy mô lớn đến Ấn Độ đẩy mạnh truyền thông số, trò chơi, hoạt hình, bản đồ công nghiệp văn hóa Đông Á đang được vẽ lại.
Điện thoại thông minh: rạp chiếu, sân khấu và cửa hàng ngay trong túi
Lý do văn hóa Châu Á toàn cầu lan nhanh không chỉ vì nội dung hấp dẫn, mà vì thiết bị chúng ta đang cầm trên tay. Điện thoại thông minh và các nền tảng số đã biến mỗi người dùng thành một điểm tiếp nhận, chia sẻ và đôi khi là quảng bá nội dung. Một buổi hòa nhạc giờ không nhất thiết phải có mặt tại địa điểm; khán giả xem trực tiếp trên điện thoại, bình luận, chia sẻ và tương tác như đang ở hàng ghế đầu. Internet là cú chuyển đổi đầu tiên, còn trí tuệ nhân tạo đang tạo ra cú chuyển đổi tiếp theo, làm thay đổi quan hệ giữa người sáng tạo, nhà xuất bản và khán giả. Thực tế đó đặt người dùng vào trung tâm của công nghiệp văn hóa Đông Á. Ngày nay, một sản phẩm văn hóa thành công có thể mở ra cả chuỗi giá trị: phim truyền hình tạo người hâm mộ, họ mua nhạc, quần áo, mỹ phẩm hoặc đồ lưu niệm, tìm đến địa điểm quay, học ngôn ngữ, thưởng thức ẩm thực, rồi tiếp tục tiêu thụ nhiều nội dung hơn từ cùng quốc gia. Điện thoại vì thế trở thành rạp phim, sân khấu và cửa hàng kết nối trực tiếp khán giả với toàn bộ hệ sinh thái xuất khẩu văn hóa Châu Á.
Từ công nghiệp văn hóa Đông Á đến thế hệ khán giả mới
Công nghiệp văn hóa Đông Á đang phát triển thành lĩnh vực kinh tế tỷ USD không phải là khẩu hiệu mà là thực tế: doanh thu khổng lồ, tỷ trọng đáng kể trong GDP, cùng các dịch vụ số, nền tảng, dữ liệu và cộng đồng người dùng đang trở thành trọng tâm giá trị. UNESCO cũng ghi nhận quá trình số hóa đang mở ra những mô hình mới cho công nghiệp văn hóa, khi quyền tiếp cận khán giả không còn nằm trong tay vài hãng phát hành mà được phân phối xuống từng chiếc điện thoại. Điểm quan trọng là thế hệ khán giả mới không xem văn hóa như nội dung để tiêu thụ rồi bỏ qua. Họ coi K-pop và anime xu hướng như ngôn ngữ nhận diện bản thân, dùng phim, game, thời trang, ẩm thực để xây dựng cộng đồng. Điều này vừa là cơ hội, vừa là trách nhiệm cho các quốc gia Châu Á: nếu coi văn hóa chỉ là hàng hóa, ta sẽ bỏ lỡ sức mạnh kiến tạo câu chuyện chung. K-pop, anime, trò chơi, ẩm thực, thời trang cần được đối xử như hạ tầng tinh thần của khu vực – nơi Châu Á không chỉ xuất khẩu văn hóa, mà xuất khẩu cách thế giới tưởng tượng tương lai.
