Từ K-pop đến Webtoon: Công nghiệp văn hóa châu Á kiếm tiền trên nền tảng số

Công nghiệp văn hóa châu Á: từ biểu tượng mềm đến ngành kinh tế số

Công nghiệp văn hóa châu Á là hệ thống sản xuất, phân phối và thương mại hóa các sản phẩm văn hóa như âm nhạc, phim ảnh, truyện tranh, trò chơi và sách, được vận hành trên nền tảng số toàn cầu, nơi mỗi bài hát, bộ phim hay webtoon không chỉ là nội dung giải trí mà còn là tài sản thương mại có khả năng tạo giá trị kinh tế, xây dựng hình ảnh quốc gia và ảnh hưởng tới lối sống của người tiêu dùng trên nhiều thị trường khác nhau.

Điều đáng nói là công nghiệp văn hóa châu Á không còn là câu chuyện “xuất khẩu vài bộ phim, vài ca sĩ lưu diễn” mà đã trở thành chiến lược kinh tế – quyền lực mềm có chủ đích. Từ những bộ phim truyền hình, bài hát, trò chơi điện tử cho đến truyện tranh, hoạt hình, chương trình thực tế, thời trang, ẩm thực và du lịch, văn hóa Đông Á ngày càng hiện diện sâu rộng trên thị trường toàn cầu. Khi một sản phẩm văn hóa bắt đầu tạo cộng đồng người hâm mộ, nó lập tức mở ra chuỗi giá trị: nền tảng streaming, hàng hóa, du lịch, ngôn ngữ, ẩm thực. Bài toán lớn nhất của công nghiệp văn hóa châu Á trong thập niên tới là vừa tiếp tục mở rộng chuỗi giá trị đó, vừa tránh trở thành phụ thuộc vào vài nền tảng số lớn.

Tại sao K-pop, phim Hàn và anime Nhật chiếm ưu thế xuất khẩu văn hóa?

Không phải ngẫu nhiên mà khi nhắc đến công nghiệp văn hóa châu Á, thế giới nghĩ ngay tới K-pop, phim truyền hình Hàn Quốc và anime Nhật Bản. Các quốc gia này đã coi nội dung số là ngành xuất khẩu chiến lược, chứ không chỉ là công cụ quảng bá hình ảnh. Hàn Quốc là ví dụ rõ ràng: phía sau một nhóm nhạc nổi tiếng là cả cỗ máy gồm công ty giải trí, nhà sản xuất âm nhạc, nền tảng phát trực tuyến, đơn vị tổ chức biểu diễn, thời trang, quảng cáo, bản quyền hình ảnh và hàng hóa. Đây là mô hình kinh doanh tổng hợp, trong đó K-pop xuất khẩu một lối sống chứ không chỉ bài hát.

Nhật Bản đi con đường khác nhưng kết quả tương tự: họ xây dựng một hệ sinh thái văn hóa đại chúng tích lũy qua nhiều thập niên, từ manga, anime, trò chơi điện tử, nhân vật, âm nhạc, thời trang, đồ chơi, ẩm thực và các thương hiệu phong cách sống. Khi một anime thành công, nó kéo theo doanh thu từ bản quyền hình ảnh, game, đồ chơi, thời trang, du lịch theo dấu địa điểm trong tác phẩm. Từ Hàn Quốc với K-content, Trung Quốc với nền kinh tế văn hóa số quy mô lớn, đến Ấn Độ đang đẩy mạnh truyền thông số, trò chơi, hoạt hình và các ngành sáng tạo, bản đồ văn hóa châu Á đang được vẽ lại. Điều này cho thấy cạnh tranh nằm ở khả năng xây dựng hệ sinh thái sở hữu trí tuệ, không chỉ ở việc có một sản phẩm “hit”.

K-book và webtoon: làn sóng mới chinh phục thị trường Mỹ

Sau khi âm nhạc và phim truyền hình Hàn Quốc tạo được chỗ đứng, sách Hàn (K-book) và webtoon đang đi tiếp con đường chinh phục thị trường Mỹ. Trong nhiều năm, làn sóng văn hóa Hàn Quốc đi ra thế giới chủ yếu bằng âm nhạc, phim truyền hình và điện ảnh; giờ đây, những câu chuyện từng nằm trên giá sách ở Seoul tìm đường bước vào đời sống văn hóa Mỹ bằng dịch thuật, phát hành và chuyển thể đa nền tảng. Điều này không chỉ là mở rộng danh mục sản phẩm, mà là bước nâng cấp: nội dung chữ viết trở thành “mỏ” sở hữu trí tuệ để khai thác cho cả hệ sinh thái phim, game, webtoon thị trường quốc tế.

Những cuộc gặp giữa 15 nhà xuất bản Hàn Quốc với 40 đối tác Mỹ, trong đó có các công ty bản quyền và thương hiệu lớn, cho thấy sách Hàn đã được nhìn như nguồn nội dung có khả năng kinh doanh rộng, chứ không còn là mảng văn học dịch nhỏ lẻ. Theo Circana BookScan, 10 ấn bản tiếng Anh của Solo Leveling (Thăng cấp một mình), phát triển từ tác phẩm trực tuyến nổi tiếng của Hàn Quốc, đã xuất hiện trong nhóm sách bán chạy tại Mỹ. Webtoon mở thêm cánh cửa khi nội dung trực tuyến có thể chuyển hóa thành ấn bản in, phim, game, hàng hóa. Việc các doanh nghiệp webtoon cùng xuất hiện trong những sự kiện bản quyền cho thấy thị trường đang nhìn truyện tranh số như một tài sản sở hữu trí tuệ trọn gói, chứ không chỉ là nội dung đọc trên điện thoại.

Từ nội dung đơn lẻ đến hệ sinh thái sở hữu trí tuệ

Điểm chung trong cách công nghiệp văn hóa châu Á kiếm tiền trên nền tảng số là tư duy hệ sinh thái. Trước đây, một bộ phim, album hay cuốn sách thường là sản phẩm cuối cùng của quá trình sáng tạo; còn trong môi trường số, một ý tưởng văn hóa có thể tiếp tục sinh sôi trên nhiều nền tảng và tạo ra hàng loạt nguồn doanh thu. Một câu chuyện có thể bắt đầu từ truyện tranh trên mạng, sau đó thành phim, trò chơi, sản phẩm tiêu dùng và sự kiện trực tiếp. Trong chuỗi đó, webtoon thị trường quốc tế là bước trung gian lý tưởng: dễ thử nghiệm, dễ đo lường phản ứng công chúng, chi phí sản xuất thấp hơn so với phim nhưng vẫn đủ để xây dựng thương hiệu nhân vật.

Hàn Quốc cho thấy sức mạnh của mô hình này: một nghệ sĩ K-pop có thể đồng thời trở thành trung tâm của âm nhạc, thời trang, chương trình truyền hình, trò chơi, truyện tranh và hàng hóa. Trung Quốc lại dựa vào quy mô thị trường nội địa kết hợp với quá trình số hóa mạnh mẽ để mở rộng các dịch vụ liên quan văn hóa, vốn đóng góp phần lớn mức tăng doanh thu của toàn ngành. Theo đánh giá của UNESCO, quá trình số hóa đang làm thay đổi quan hệ giữa người sáng tạo, nhà xuất bản và khán giả, đồng thời mở ra những mô hình mới cho công nghiệp văn hóa. Câu hỏi không còn là “làm thế nào để bán phim ra nước ngoài”, mà là “làm thế nào để mỗi câu chuyện trở thành bộ máy sở hữu trí tuệ đa nền tảng”.

Bản quyền sản phẩm số: điều kiện sống còn cho tăng trưởng bền vững

Khi công nghiệp văn hóa châu Á chuyển trọng tâm sang nội dung số, bản quyền sản phẩm số và quản trị giá trị sáng tạo trở thành bài toán sống còn. Quá trình số hóa giúp nội dung đi xa hơn, nhưng cũng khiến quyền lực tập trung vào một số nền tảng lớn, tạo bất bình đẳng trong tiếp cận công nghệ và khiến thù lao cho người sáng tạo dễ bị co lại nếu không có khung pháp lý phù hợp. Ở chiều ngược lại, các sự kiện xúc tiến xuất bản giữa nhà xuất bản Hàn Quốc và đối tác Mỹ đặt trọng tâm vào bản quyền, dịch thuật và khả năng đưa tác phẩm tới thị trường mới, phản ánh nhận thức rằng yếu tố quyết định không chỉ là “nội dung hay” mà là “quyền sở hữu nội dung được quản lý chặt”.

Làn sóng trí tuệ nhân tạo đặt thêm lớp thách thức. Nếu AI học từ kho tác phẩm của con người, quyền của nghệ sĩ nằm ở đâu? Ai sở hữu sản phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của máy? Làm thế nào để những ngôn ngữ, truyền thống và hình thức nghệ thuật ít phổ biến không bị thuật toán bỏ lại phía sau? UNESCO cảnh báo rằng AI có thể làm gia tăng sự đồng nhất hóa văn hóa và củng cố vị thế của những nền tảng lớn nếu thiếu chính sách phù hợp, đồng thời kêu gọi đặt quyền sáng tạo của con người, đa dạng văn hóa và sự công bằng trong phân phối giá trị ở trung tâm quá trình phát triển AI. Nói thẳng: nếu không bảo vệ bản quyền số, công nghiệp văn hóa châu Á có thể trở thành nhà cung cấp nguyên liệu rẻ cho các máy chủ toàn cầu, thay vì là chủ sở hữu giá trị sáng tạo.