Lời khai về bệnh lý cần được kiểm chứng
Rối loạn lưỡng cực là tình trạng sức khỏe tâm thần gắn với những giai đoạn thay đổi khí sắc, có thể gồm trầm cảm và hưng cảm; việc xác định ảnh hưởng của bệnh đến một cá nhân phải dựa trên đánh giá chuyên môn, không chỉ lời kể. Tại phiên tòa xét xử 188 bị cáo trong vụ án Mr Pips, Phó Đức Nam khai mình mắc bệnh từ năm 2012, khi học ở Singapore. Mẹ bị cáo, Lê Thị Liễu, cho biết con trai được phát hiện và chẩn đoán vào năm 2013, rồi điều trị tại Singapore. Sự khác biệt về mốc thời gian càng cho thấy lời khai của các bên là thông tin cần được làm rõ, chứ chưa thể tự nó xác lập kết luận y khoa. Trong một vụ án có quy mô lớn, phân biệt lời trình bày tại tòa với kết quả giám định là điều thiết yếu để việc xem xét được khách quan.
Mô tả các giai đoạn cảm xúc và việc điều trị
Trả lời luật sư, Nam nói cảm xúc thay đổi từ buồn chán, tuyệt vọng sang hưng phấn quá mức; khi rơi vào giai đoạn u ám, dù có tiền, bị cáo vẫn thấy cuộc sống vô nghĩa và từng nghĩ đến tự tử. Bị cáo cũng khai rằng lúc hưng phấn, mình có thể bất chấp khó khăn và lương tâm, sẵn sàng làm việc gây hệ lụy cho xã hội. Đây là lời khai đáng chú ý vì bị cáo gắn trạng thái cảm xúc với hành vi, nhưng không thể xem đó là lời giải thích đã được chuyên môn xác nhận. Nam nói mình dùng thuốc trong quá trình điều hành các sàn giao dịch và sau khi bị bắt; khi ngừng thuốc, theo lời khai, có thể xuất hiện biểu hiện bất thường. Những chi tiết ấy cần được đặt trong hồ sơ điều trị và đánh giá của chuyên gia, thay vì suy diễn từ cách bị cáo mô tả bản thân.
Gia đình đề nghị giám định, tòa cần căn cứ khoa học
Bà Liễu khai con trai từng được thăm khám tại nhiều bệnh viện chuyên khoa tâm thần ở Việt Nam, đồng thời cho biết gia đình đã hơn 10 lần gửi đơn đề nghị giám định pháp y tâm thần. Bà nói không cho rằng cứ mắc bệnh tâm thần là mất khả năng nhận thức, mà mong tình trạng sức khỏe của Nam được đánh giá khách quan, khoa học và toàn diện. Trước phiên xét xử, luật sư của Nam cũng đề nghị cơ quan tố tụng trưng cầu giám định để làm rõ tình trạng tâm thần tại thời điểm hành vi bị cáo buộc xảy ra. Vì vậy, trọng tâm không nên là dùng chẩn đoán để biện hộ, mà là xác định bằng chuyên môn liệu bệnh lý có ảnh hưởng thế nào đến năng lực nhận thức và điều khiển hành vi trong từng thời điểm liên quan. Giám định tâm thần có ý nghĩa ở chỗ cung cấp căn cứ cho tòa, không thay thế việc đánh giá chứng cứ và trách nhiệm pháp lý.
Chẩn đoán không xóa bỏ trách nhiệm
Vụ án đang xét xử 188 bị cáo, với cáo buộc lừa đảo chiếm đoạt hơn 1.500 tỷ đồng do Phó Đức Nam cầm đầu. Quy mô và tính chất của vụ án đòi hỏi cả hai việc phải được giữ tách bạch: làm rõ sức khỏe tâm thần của bị cáo bằng quy trình chuyên môn, đồng thời xem xét độc lập chứng cứ về những hành vi bị cáo buộc. Một lời khai về rối loạn lưỡng cực không tự chứng minh bệnh đã làm mất khả năng nhận thức, cũng không tự giải thích hay biện hộ cho hành vi phạm tội. Ngược lại, bỏ qua đề nghị giám định khi có thông tin về điều trị và diễn biến sức khỏe cũng không đáp ứng yêu cầu xét xử toàn diện. Kết luận chuyên môn, nếu được trưng cầu, cần được cân nhắc cùng hồ sơ vụ án và lời khai của các bên. Đó là cách vừa tôn trọng sức khỏe tâm thần, vừa bảo đảm trách nhiệm được xác định trên căn cứ cụ thể.
