Khi di sản bước vào thời đại công nghệ đa giác quan
Bảo t tàng gia vị và các không gian văn hóa mới đang cho thấy một hướng tiếp cận di sản Việt Nam thông qua thiết kế không gian và công nghệ tương tác, nơi thị giác, khứu giác, xúc giác và thính giác cùng được kích hoạt để người tham quan không chỉ ngắm nhìn hiện vật mà còn “sống trong câu chuyện” văn hóa, biến mỗi điểm đến văn hóa thành một hành trình cảm xúc thay vì một buổi tham quan khô khan. Xu hướng này không trung lập: nó đặt câu hỏi thẳng thắn về việc bảo tồn có đủ sức hấp dẫn nếu thiếu trải nghiệm di sản mang tính immersive, và câu trả lời ngày càng nghiêng về phía sáng tạo. Khi các đô thị cạnh tranh bằng bản sắc, những không gian văn hóa Hà Nội và nhiều địa phương khác đang dùng công nghệ đa giác quan như một ngôn ngữ mới để kể chuyện cũ.
Bảo tàng gia vị: Một “tàu vũ trụ” chở ký ức ẩm thực Việt
Ra mắt từ tháng 8/2026, Zero Gallery chọn cách định nghĩa mình như một không gian tương tác văn hóa, khác biệt rõ rệt với mô hình bảo tàng truyền thống khi “đánh thức” được mọi giác quan: nhìn, ngửi, chạm, nghe của người tham quan. Thay vì những tủ kính tĩnh lặng, câu chuyện phở và gia vị Việt được dựng thành một chuyến du hành viễn tưởng, nơi robot Zero lưu giữ dữ liệu văn hóa ẩm thực trong hành trình rời Trái đất. Optic Vault cho phép người xem xoay mẫu vật gia vị 360 độ, phóng to từng sợi quế, hạt tiêu trên màn hình; Aroma Vault bơm hương thơm gia vị qua hệ thống ống dẫn, bình khuếch tán cơ khí khiến khứu giác trở thành nhân vật chính của trải nghiệm. Theo chia sẻ của Ngô Thảo Chi, mục tiêu là “tái tưởng tượng lại văn hóa để kể câu chuyện về gia vị Việt Nam tới du khách trong, ngoài nước”. Đây không phải trò chơi công nghệ thuần túy, mà là nỗ lực biến ký ức căn bếp thành ký ức văn hóa.
Không gian văn hóa đường Hùng Vương: Lộc Bình giữa truyền thống và nhịp sống đô thị
Nếu bảo tàng gia vị đẩy di sản vào vũ trụ tưởng tượng, thì không gian văn hóa đường Hùng Vương với chủ đề “Lộc Bình - đổi mới và khát vọng” lại chọn sân phố làm nơi hòa trộn truyền thống và hiện đại. Chương trình Tuần 10 tối 12/9 được tổ chức như một lễ hội thường kỳ, nơi sân khấu trung tâm không chỉ có hát múa dân gian mà còn nhảy Zumba, dân vũ, khiêu vũ, cùng lễ ra mắt CLB Nhảy hiện đại và CLB Dân ca Sắc chàm biên giới. Dọc tuyến phố, người dân tham gia ô ăn quan, nhảy sạp, bắt chạch trong chum bên cạnh hiphop dance và K-pop Dance Cover sôi nổi. Đây là hình mẫu không gian văn hóa đường phố: không có màn hình LED khổng lồ hay thiết bị thực tế ảo, nhưng logic tương tác rất rõ ràng – mỗi người dân trở thành “diễn viên” trong câu chuyện di sản, thay vì khán giả đứng ngoài. Chuỗi hoạt động được thiết kế để tạo một điểm đến văn hóa, giải trí hấp dẫn cuối tuần, phục vụ đông đảo người dân và du khách, không phân tách nghiêm ngặt ranh giới giữa giải trí đại chúng và nghệ thuật truyền thống.
Gia Lai: “Đại ngàn chạm biển xanh” trong một không gian đa sắc
Trong triển lãm “Không gian Du lịch, Văn hóa - Hội nhập và Lan tỏa”, mỗi địa phương đem đến một “cánh cửa” riêng, nhưng Gia Lai nổi bật với chủ đề “Gia Lai - Hội nhập, lan tỏa sắc màu”, giới thiệu giá trị văn hóa, lịch sử, di sản phi vật thể, danh lam thắng cảnh, lễ hội và các điểm đến đặc trưng của tỉnh. Cồng chiêng Tây Nguyên, trang phục truyền thống, nón ngựa Phú Gia, trống trận Tây Sơn, bài chòi được đặt cạnh nhau, tạo nên một không gian “đại ngàn chạm biển xanh” đầy giao thoa. Điều đáng nói là triển lãm không chỉ trưng bày hiện vật, mà còn có hoạt động giao lưu văn nghệ quần chúng, khiến công chúng đi qua những miền di sản, làng quê, làng nghề và gặp gỡ câu chuyện của nghệ nhân ngay tại chỗ. Theo quan điểm lãnh đạo đơn vị tổ chức, phát triển du lịch hiện nay không thể tách rời bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, và không nên quảng bá từng điểm đến văn hóa như các “ốc đảo” tách biệt mà cần xây dựng liên kết giữa địa phương, giữa văn hóa và du lịch, giữa truyền thống và sáng tạo. Gia Lai, bằng việc hội tụ sắc màu từ nhiều miền đất, đang cho thấy sức hút của một điểm đến văn hóa đa dạng, vừa gần gũi, vừa mới mẻ.
Từ bảo tàng gia vị đến không gian văn hóa mở: Di sản cần được “kể lại”
Điểm chung giữa bảo tàng gia vị, không gian văn hóa đường Hùng Vương và triển lãm tại Gia Lai là sự từ chối cách kể chuyện di sản một chiều. Công chúng không còn đứng ngoài những tủ kính, mà bước vào các căn phòng, tuyến phố, quảng trường nơi mỗi bước chân, mỗi cú chạm đều kích hoạt thêm một lớp thông tin, một tầng cảm xúc. Với Zero Gallery, định hướng là xây dựng một “Interactive Culture Space”, đưa người xem từ vị trí quan sát thụ động thành người trực tiếp tham gia vào câu chuyện văn hóa. Với Lộc Bình, chính người dân là diễn viên của di sản trên phố; với Gia Lai, di sản đứng cạnh nhau để kể chung câu chuyện về vùng đất. Nếu muốn trải nghiệm di sản có sức sống, chúng ta không thể chỉ trông chờ vào những bảo tàng trưng bày theo lối cũ. Câu hỏi không còn là “có nên dùng công nghệ hay không”, mà là “dùng công nghệ và thiết kế không gian như thế nào để di sản vẫn giữ được linh hồn mà bước được vào đời sống đương đại”. Khi những điểm đến văn hóa được thiết kế như những hành trình đa giác quan, khán giả trẻ sẽ thấy di sản không xa lạ, du khách sẽ có lý do ở lại lâu hơn, và ký ức văn hóa sẽ được tiếp tục cập nhật thay vì bị đóng băng.
