Khuôn mặt không còn là chiếc khóa bất khả xâm phạm
Giả mạo khuôn mặt bằng AI là việc tạo hoặc chỉnh sửa hình ảnh, video của một người để đánh lừa hệ thống nhận diện sinh trắc học và khiến giao dịch có vẻ như được chính chủ chấp thuận. Đây không còn là nguy cơ xa vời: sinh trắc học hữu ích, nhưng đứng một mình không thể bảo đảm an toàn trước công nghệ giả mạo ngày càng tinh vi.
Sáng 4/11, tại Quốc hội, đại biểu Phạm Trọng Nhân (đoàn TPHCM) cảnh báo AI có thể tạo giả hình ảnh, giọng nói và video, đặt ra câu hỏi về độ tin cậy của xác thực sinh trắc học. Quy mô áp dụng khiến vấn đề càng cấp thiết: tính đến ngày 2/10, ngành ngân hàng đã đối chiếu sinh trắc học cho hơn 175 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân. Con số ấy cho thấy sinh trắc học đã thành một phần lớn của xác thực ngân hàng, chứ không còn là thử nghiệm bên lề.
Quan ngại không chỉ nằm ở deepfake hoàn chỉnh. Kẻ gian có thể lấy ảnh sẵn có, dựng video giả rồi can thiệp thiết bị để thay hình ảnh camera và vượt qua kiểm tra của ngân hàng. Vì vậy, coi khuôn mặt là bằng chứng đủ mạnh để quy kết giao dịch cho khách hàng là một lựa chọn thiết kế thiếu thận trọng.
Khi chứng cứ xác thực quay lại bất lợi cho nạn nhân
Hồi đầu tháng 6, Công an Thanh Hóa triệt phá đường dây mua bán gần 1.000 tài khoản ngân hàng; các đối tượng dùng ảnh chụp sẵn của chủ tài khoản dựng video giả và can thiệp thiết bị để vượt xác thực sinh trắc học tại nhiều ngân hàng. Đây là lời cảnh báo cụ thể rằng một quy trình có vẻ nhiều lớp vẫn có thể bị đánh lừa nếu những lớp đó cùng phụ thuộc vào một thiết bị bị kiểm soát.
Nguy cơ tiếp theo là sự bất công sau khi tiền bị chuyển đi. Nếu kết quả xác thực được mặc nhiên xem là bằng chứng chủ tài khoản đã tham gia giao dịch, người bị chiếm đoạt danh tính có thể phải chứng minh mình không thực hiện việc đó. Với người cao tuổi hoặc ở vùng sâu, vùng xa, việc thu thập chứng cứ kỹ thuật để phản bác một bản ghi xác thực có thể là gánh nặng quá sức.
Một gương mặt bị lộ không thể được thay như mật khẩu hay thẻ ngân hàng. Bởi vậy, lừa đảo sinh trắc học không chỉ là vấn đề ngăn kẻ gian qua cửa; nó còn là phép thử xem luật lệ và quy trình khiếu nại có bảo vệ người bị hại hay mặc định nghi ngờ họ.
Tăng lớp bảo vệ, chuyển nghĩa vụ chứng minh
Giải pháp không phải bỏ sinh trắc học mà là ngừng xem nó như chiếc khóa duy nhất. Với giao dịch rủi ro cao, đại biểu Phạm Trọng Nhân đề xuất xác thực mức độ 3 đi kèm yếu tố sở hữu gắn với phần cứng, chẳng hạn chip trên thẻ căn cước; đồng thời kiểm tra tính toàn vẹn của thiết bị và kênh thu nhận dữ liệu. Nếu điện thoại bị can thiệp, cả hình ảnh từ camera lẫn mã OTP nhận trên cùng máy đều có thể mất độ tin cậy.
Bảo vệ dữ liệu sinh trắc học cũng đòi hỏi kiểm định độc lập định kỳ các hệ thống AI dùng trong xác thực, và kiểm định lại khi xuất hiện phương thức tấn công mới. Ngân hàng cần kết hợp nhiều lớp kiểm tra thay vì phụ thuộc vào khuôn mặt, đồng thời có cách nhận biết thiết bị hoặc luồng dữ liệu bị can thiệp.
Quan trọng hơn, khi khách hàng kịp thời thông báo danh tính bị sử dụng trái phép, kết quả xác thực không nên tự động trở thành kết luận giao dịch do chính họ thực hiện. Tổ chức cung cấp dịch vụ xác thực cần chứng minh quy trình đã tuân thủ yêu cầu chống giả mạo. Người bị ảnh hưởng cũng cần được thông báo sớm về dữ liệu có thể bị lộ, rủi ro liên quan và cách khóa tài khoản hoặc chặn giao dịch. Đó là trách nhiệm bảo vệ khách hàng, không phải sự ưu ái.
Không thể bắt nạn nhân chứng minh họ là chính mình
Xác thực ngân hàng chỉ đáng tin khi hệ thống vừa khó bị giả mạo, vừa có cơ chế sửa sai công bằng. Nếu một giao dịch đáng ngờ bị tranh chấp, ngân hàng và đơn vị xác thực phải đưa ra bằng chứng về tính toàn vẹn của quy trình, thay vì coi kết quả nhận diện khuôn mặt là phán quyết cuối cùng.
Trách nhiệm cần được phân định rõ: tổ chức cung cấp hệ thống phải chủ động kiểm định và gia cố bảo mật; ngân hàng phải bổ sung lớp xác minh phù hợp với mức rủi ro; còn cơ chế tiếp nhận khiếu nại phải giúp khách hàng báo cáo, khóa giao dịch và được xem xét kịp thời. Khi dữ liệu sinh trắc học bị lạm dụng, người dân không thể bị bỏ mặc để tự chứng minh một điều gần như không thể chứng minh.
Kết luận cần dứt khoát: sinh trắc học là một yếu tố xác thực, không phải giấy miễn trừ trách nhiệm cho hệ thống. Muốn giảm thiệt hại do giả mạo khuôn mặt, phải kết hợp bảo mật nhiều lớp với nguyên tắc công bằng: người bị hại được hỗ trợ, còn đơn vị xác thực phải giải trình.
