Khu chế xuất không phải kho trung chuyển thuần túy
Khu chế xuất Panama, hay Zona Franca, là khu vực có cơ chế pháp lý riêng, nơi doanh nghiệp nước ngoài có thể đặt cơ sở sản xuất, chế biến hoặc cung ứng hàng hóa và dịch vụ cho các thị trường Mỹ Latinh, Bắc Mỹ. Panama đang tích cực mời gọi doanh nghiệp Việt Nam tìm hiểu mô hình này, nhưng ưu đãi chỉ đáng giá khi khớp với hoạt động kinh doanh thực tế.
Doanh nghiệp trong các khu được phép sản xuất, lắp ráp, chế biến, phát triển công nghệ cao, cung cấp dịch vụ và logistics, cũng như kinh doanh cho thuê bất động sản. Điểm cần phân biệt là Zona Franca không dành cho hoạt động xuất nhập khẩu thuần túy nếu hàng hóa không trải qua công đoạn chuyển đổi; trường hợp chỉ đưa hàng vào kho để tái xuất phải sử dụng đơn vị cung cấp dịch vụ logistics. Vì vậy, đây không phải phiên bản mở rộng của một kho ngoại quan: doanh nghiệp cần chứng minh mô hình có giá trị gia tăng phù hợp.
Ưu đãi hấp dẫn, nhưng phải đọc kỹ điều kiện
Sức hút của Zona Franca Panama nằm ở khung pháp lý riêng và các ưu đãi về thuế, di trú, lao động. Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên xem cụm từ “ưu đãi” như một bảo đảm tự động về lợi nhuận: cần làm rõ giấy phép, nghĩa vụ báo cáo hằng năm, yêu cầu lao động và cách chính sách áp dụng cho đúng ngành nghề.
Theo cố vấn Tổng cục Khu Chế xuất thuộc Bộ Thương mại và Công nghiệp Panama Cristina Danello, giấy phép được cấp miễn phí trong thời hạn tối đa 90 ngày kể từ khi nộp hồ sơ, có hiệu lực vô thời hạn và đi kèm nghĩa vụ báo cáo hằng năm. Mô hình đã hoạt động hơn 15 năm; Panama có 27 khu, trong đó 20 khu đang hoạt động và 7 khu đang phát triển. Quy định về vốn đầu tư ban đầu và điều kiện thành lập được giới thiệu tại hội nghị, nhưng doanh nghiệp vẫn nên xác minh văn bản hiện hành và yêu cầu riêng của khu dự định tham gia trước khi lập kế hoạch.
Colon phù hợp với phân phối và thử thị trường
Nếu mục tiêu là đưa hàng Việt đến nhiều điểm bán trong khu vực, Khu Ngoại quan Colon là một lựa chọn đáng khảo sát. Nằm gần cửa Đại Tây Dương của kênh đào Panama và giữa các cảng biển lớn, khu này tập trung hoạt động lưu kho, đóng gói, gia công đơn giản và tái xuất sang Mỹ Latinh cùng vùng Caribe. Với diện tích khoảng 1.064 ha, chia thành 9 khu vực, Colon là nơi hoạt động của hàng nghìn doanh nghiệp thương mại quốc tế.
Một doanh nghiệp Việt đã dùng showroom và kho tại Colon để bán đá xây dựng, gạch lát và sứ vệ sinh sang các thị trường như Bolivia, Costa Rica, Venezuela và Cuba. Hàng có sẵn tại chỗ giúp doanh nghiệp hiểu thị hiếu, điều chỉnh sản phẩm theo yêu cầu từng nước và rút ngắn thời gian giao hàng so với chờ chuyến tàu từ Việt Nam. Trải nghiệm này cho thấy lợi thế không chỉ là vị trí: sự hiện diện địa phương còn giúp người mua xem hàng và xây dựng niềm tin. Dù vậy, Colon là khu ngoại quan; không nên mặc định các quy tắc vận hành tại đây đồng nhất với khu chế xuất.
Thử thị trường trước khi đặt cược lớn
Doanh nghiệp Việt Nam nên bắt đầu bằng việc xác định mình cần năng lực nào: sản xuất, hoàn thiện hàng hóa trong khu chế xuất, hay lưu kho và phân phối qua Colon. Hai mô hình phục vụ các nhu cầu khác nhau. Chẳng hạn, Panama nêu khả năng hợp tác nuôi trồng thủy sản tại địa phương bằng công nghệ, kinh nghiệm Việt Nam rồi chế biến thành phẩm trong khu; hoặc đưa đồ gỗ, nội thất từ Việt Nam vào để hoàn thiện, với điều kiện có hồ sơ truy xuất nguồn gốc đầy đủ.
Trước khi đầu tư, cần kiểm tra quy tắc xuất xứ, yêu cầu chuyển đổi hàng hóa, giấy phép và nghĩa vụ tuân thủ; đồng thời khảo sát nhu cầu, tiêu chuẩn sản phẩm và mạng lưới phân phối ở từng nước đích. Kinh nghiệm được chia sẻ từ Colon là cử đại diện sang tìm hiểu thủ tục và thị hiếu trước, rồi mới tính đến việc lập công ty, mở showroom hoặc thuê kho. Đó là trình tự thận trọng hơn việc dựng cơ sở lớn chỉ vì Panama có vị trí chiến lược.
Khu chế xuất Panama có thể trở thành bàn đạp xuất khẩu, nhưng không thay thế nghiên cứu thị trường hay kế hoạch phân phối. Với doanh nghiệp cần khâu sản xuất và hoàn thiện, Zona Franca đáng xem xét; với doanh nghiệp cần điểm lưu hàng và tiếp cận khách mua khu vực, Colon có thể phù hợp hơn. Bắt đầu bằng khảo sát và một mô hình thử nghiệm sẽ giúp doanh nghiệp kiểm chứng cơ hội trước khi mở rộng.
