Từ tường trắng đến đối thoại nghệ thuật: triển lãm nhiếp ảnh hiện đại đang đổi vai
Triển lãm nhiếp ảnh hiện đại là những không gian nơi hình ảnh không còn bị treo cô lập trên tường trắng, mà được đặt vào mối quan hệ với chất liệu, kỹ thuật và ký ức của các loại hình nghệ thuật khác, tạo nên một trải nghiệm phòng trưng bày đa lớp, trong đó người xem di chuyển, so sánh, liên tưởng và tham gia vào đối thoại thị giác rộng hơn về thời gian, bàn tay thủ công và cách chúng ta ghi nhớ thế giới. Thay vì chỉ hỏi “bức ảnh này đẹp không?”, mô hình này đặt thêm câu hỏi “bức ảnh này nói gì khi đứng cạnh một tấm lụa, một chiếc bình gốm, hay một món đồ nội thất thủ công?”.
Điểm tươi mới của mô hình này nằm ở việc phá vỡ khuôn mẫu “treo khung – dán tường – bước tiếp”. Nhiều triển lãm ảnh vẫn tuân thủ định dạng quen thuộc: ảnh được in, đóng khung và sắp hàng trên tường, hoàn toàn tách rời khỏi bối cảnh vật chất xung quanh. Không sai, nhưng quá an toàn. Khi ảnh bước ra khỏi logic trưng bày phẳng và bắt đầu kết hợp nghệ thuật truyền thống, khán giả buộc phải nhìn ảnh chậm hơn, nhìn kỹ hơn – và nhìn xa hơn những câu chuyện mà ống kính thường kể.
“Threads of Time”: Khi nhiếp ảnh và dệt lụa cùng dệt nên câu chuyện
Một ví dụ thuyết phục cho sự dịch chuyển này là triển lãm “Threads of Time: A Journey Through Silk and Lens” tại Leica Gallery Amsterdam, một tòa nhà hai tầng nhỏ đối diện các bảo tàng lớn của thành phố. Ở đây, nhiếp ảnh và dệt lụa không đứng cạnh nhau để minh họa lẫn nhau, mà để đối thoại. Lexar và Leica đã hợp tác, mời nhiếp ảnh gia Jing Huang tới làm việc với nghệ nhân dệt lụa kesi tên Jingwei, nhằm ghi lại hành trình của một kỹ thuật cổ xưa bằng một ngôn ngữ hình ảnh hoàn toàn hiện đại.
Kesi – loại dệt lụa tinh xảo từng đạt đỉnh từ thế kỷ 12 – hiện chỉ còn tám người được công nhận là nghệ nhân kế thừa chính thức tại Trung Quốc. Câu nói “một tấc kesi, một tấc vàng” không chỉ là ẩn dụ về giá trị, mà về mật độ thời gian và lao động nén trong từng sợi. Trong triển lãm, khách tham quan bắt đầu bằng việc nhìn chất liệu thô, khung cửi, cách sợi lụa được căng và dệt. Sau đó, họ bước vào không gian nơi những tấm thảm kesi hoàn thiện và ảnh phim 35mm của Huang cùng chia sẻ một căn phòng, để mỗi bước chân qua lại là một lần mắt họ ghép nối hai thế giới.
Từ ghi chép sang đối thoại: nhiếp ảnh kể chuyện sâu hơn khi đứng cạnh nghệ nhân
Điều đáng nói ở “Threads of Time” là nhiếp ảnh không bị giao nhiệm vụ minh họa cho nghề dệt lụa. Huang làm việc với máy phim 35mm Leica đời 1930, nhưng ông không đi theo lối mòn “chụp nghệ nhân – chụp sản phẩm – chụp chi tiết kỹ thuật”. Thay vào đó, ông xem toàn bộ dự án là một cuộc trò chuyện giữa mình và Jingwei. Ông ghi lại “rìa của sự vật” thay vì trung tâm, tập trung vào khoảng trống, bóng mờ, đường nét – những thứ thường bị lướt qua trong các phóng sự nghề truyền thống.
Theo người phụ trách Leica Gallery Amsterdam, điều làm cho dự án có ý nghĩa là “cuộc đối thoại giữa con mắt của nhiếp ảnh gia và đôi tay của người thợ thủ công”. Khi Huang nói ông không cố “giải thích” kỹ thuật kesi bằng ảnh, mà muốn đáp lại những gì mình cảm nhận trước các sợi chỉ, bầu không khí và những khoảng trống ở Tô Châu, nhiếp ảnh chuyển vị trí: từ người kể chuyện đơn tuyến sang người tham gia đối thoại. Đó là cơ hội để nhiếp ảnh gia kể câu chuyện sâu hơn, không chỉ về sản phẩm cuối cùng, mà về nhịp thở của thời gian, sự kiên nhẫn của bàn tay và cả sự im lặng giữa hai nghệ sĩ đang uống trà cạnh khung cửi.
Trải nghiệm phòng trưng bày đa chiều: khi mỗi loại hình giúp ta “nhìn” loại hình kia
Cách sắp đặt của triển lãm này phá vỡ thói quen xem ảnh tuyến tính. Khách tham quan bắt đầu bằng khu vực trưng bày nghệ thuật dệt lụa kesi: sợi tơ, khung cửi, mô tả quy trình. Từ đó, họ đi tiếp vào không gian nơi các tấm thảm hoàn thiện của Jingwei và ảnh của Huang cùng chia sẻ một căn phòng; họ có thể đi qua đi lại giữa lụa và ảnh, không theo một hướng đi bắt buộc. Sau vài vòng “qua lại” như vậy, sự kết nối giữa hai loại hình trở nên rõ ràng hơn: những dải đường mảnh trong ảnh vang vọng các sợi chỉ căng trên khung; lưỡi cỏ cong giống như sợi lụa buông lơi; mái nhà trắng ở Tô Châu biến thành một bố cục hình khối gợi nhắc cấu trúc tấm thảm.
Chính sự qua lại đó tạo nên một trải nghiệm đa chiều. Mỗi loại hình “huấn luyện” mắt ta để nhìn loại hình kia tốt hơn: ảnh buộc ta để ý đến nhịp điệu, khoảng trống và nét kiềm chế; khi quay lại nhìn tấm lụa, ta bỗng nhận thấy những chi tiết đã bỏ qua. Trải nghiệm phòng trưng bày không còn là chuỗi dừng chân trước các khung hình độc lập, mà là một mạng lưới liên tưởng. Điều này thách thức cách chúng ta vẫn định nghĩa triển lãm ảnh – nơi ảnh phải “độc chiếm” tường – và gợi ý rằng khi nhiếp ảnh chấp nhận “chia sẻ không gian” với dệt lụa và nghệ thuật truyền thống, tổng thể nhận được có thể lớn hơn tổng các phần riêng lẻ.
Thách thức định nghĩa cũ và mở rộng khán giả cho nhiếp ảnh
Bản thân sự ra đời của dự án cũng cho thấy nhiếp ảnh đang tìm cách trả lời câu hỏi khó: trong thời đại AI có thể tạo ảnh trong vài giây, ảnh “thật” còn giá trị gì? Lexar – một công ty giải pháp lưu trữ đặt trụ sở tại Thâm Quyến – xem việc hỗ trợ triển lãm analog này là phần mở rộng tự nhiên của vai trò bảo vệ những hình ảnh không thể tái tạo. Trong khi AI tạo ra hình ảnh tức thời, nó không thể ngồi hàng ngày trong xưởng dệt, uống trà, làm bạn với nghệ nhân rồi rời đi với một cách nhìn mới về thế giới. Giá trị của nhiếp ảnh, vì thế, chuyển từ “tạo ra hình” sang “tạo ra trải nghiệm và mối quan hệ” – điều mà triển lãm kết hợp nghệ thuật truyền thống làm nổi bật hơn bao giờ hết.
Mô hình kết hợp này cũng mở rộng khán giả tiềm năng. Người yêu dệt lụa, tranh, gốm, nội thất thủ công có thêm lý do bước vào triển lãm nhiếp ảnh; người mê ảnh lần đầu đối diện trực tiếp với các kỹ nghệ truyền thống. Khi các phòng trưng bày dám đặt ảnh cạnh tranh, gốm, dệt may hay đồ gỗ, họ không “phá thuần” nhiếp ảnh, mà đang kéo nhiếp ảnh ra khỏi chiếc hộp ngách hẹp để đưa nó vào một hệ sinh thái nghệ thuật rộng mở hơn. Theo tôi, đây không phải một xu hướng nhất thời mà là hướng đi cần thiết: nhiếp ảnh sẽ không mất bản sắc khi chia sẻ tường với lụa; ngược lại, nó tìm lại được lý do tồn tại của mình – giúp chúng ta nhìn thế giới quen thuộc bằng đôi mắt mới.
