Khoảng trống sức khỏe tâm thần trong một xã hội đang già hóa
Khoảng trống sức khỏe tâm thần ở người cao tuổi là tình trạng các rối loạn như trầm cảm, lo âu và cô đơn lan rộng nhưng ít được nhận diện, can thiệp và gắn kết vào hệ thống chăm sóc y tế, khiến phần lớn người lớn tuổi sống chung với triệu chứng kéo dài, bị xem nhẹ như “chuyện tuổi già” dù chúng làm suy giảm rõ rệt chất lượng cuộc sống và khả năng tự lập. Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011, tỉ lệ người cao tuổi tăng nhanh và dự báo đến năm 2030 sẽ có khoảng 18 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng gần 4 triệu so với năm 2024. Trong bối cảnh đó, sức khỏe tinh thần lẽ ra phải trở thành trụ cột của chính sách chăm sóc người cao tuổi, nhưng thực tế lại bị xem là “phần phụ”. Theo ước tính Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2021, khoảng 14,1% người từ 70 tuổi trở lên mắc ít nhất một rối loạn tâm thần, chủ yếu là người cao tuổi trầm cảm và lo âu ở tuổi cao. Con số này không chỉ nói về bệnh lý, mà là lời cảnh báo rằng chúng ta đang để người già âm thầm chịu đựng.
70–80% người đến Bệnh viện Lão khoa có triệu chứng: vì sao chẩn đoán muộn?
Một dữ liệu gây giật mình: tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương, ước tính 70–80% người cao tuổi đến khám có triệu chứng về tâm thần, trong đó khoảng 1/3 mắc rối loạn trầm cảm và lo âu nhưng đến khám muộn. Đây không phải là những con số khô khan, mà phản ánh một thực tế là người cao tuổi trầm cảm và lo âu ở tuổi cao đang bị “để dành” cho giai đoạn quá nặng mới được chú ý. Chẩn đoán sức khỏe tâm thần muộn bắt nguồn từ nhiều tầng lớp nguyên nhân. Bản thân người bệnh thường có tâm lý e ngại, lo bị kỳ thị, hoặc tin rằng buồn bã, mất ngủ, chán ăn chỉ là quy luật của tuổi già. Gia đình lại dễ xem những lời than phiền là “hay suy nghĩ”, trong khi hệ thống y tế tuyến cơ sở vẫn ưu tiên đo huyết áp, đường máu, mỡ máu hơn là hỏi về nỗi cô đơn người lớn tuổi. Đáng nói hơn, ở người cao tuổi, trầm cảm hiếm khi biểu hiện bằng câu “tôi buồn” mà thường là đau nhức, mất ngủ, mệt mỏi, giảm trí nhớ, thu mình, liên tục lo lắng về bệnh tật. Khi bác sĩ và người thân không được đào tạo để nhìn thấy ý nghĩa tâm thần sau những triệu chứng ấy, việc chẩn đoán sức khỏe tâm thần muộn gần như là điều khó tránh.
Cô đơn giữa nhà đông người: dấu hiệu bị bỏ quên của người lớn tuổi
Một nghịch lý đau lòng là cô đơn người lớn tuổi không chỉ xuất hiện ở những người sống một mình. Chuyên gia phân biệt rõ sống một mình, cô lập xã hội và cảm giác cô đơn: một người có thể sống một mình nhưng vẫn có những mối quan hệ ý nghĩa, trong khi người sống cùng con cháu vẫn có thể cô đơn nếu không cảm thấy được chia sẻ, lắng nghe và kết nối. Cảm giác bị bỏ quên ngay trong chính gia đình mình là mảnh đất màu mỡ cho người cao tuổi trầm cảm. Cô đơn kéo dài, cô lập xã hội không chỉ làm tăng nguy cơ trầm cảm và lo âu ở tuổi cao mà còn liên quan đến rối loạn giấc ngủ, suy giảm chất lượng cuộc sống và giảm động lực chăm sóc bản thân. Nguy cơ không dừng ở đó: tình trạng này được ghi nhận có liên quan đến bệnh tim mạch, đột quỵ, tăng huyết áp, suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ, nhập viện và tử vong sớm. Điều đáng tranh luận là cách nhiều gia đình “chăm” người già: hỏi hôm nay ăn gì, uống thuốc chưa, nhưng hiếm khi hỏi “hôm nay ba mẹ có vui không, có chuyện gì muốn kể không, có việc gì muốn làm không?”. Khi người cao tuổi bắt đầu thu mình, mất hứng thú với hoạt động từng yêu thích, thường xuyên nói mình vô dụng hoặc là gánh nặng, đó không phải là tính khí khó chịu, mà là tiếng kêu cứu.
Sức khỏe tinh thần phải là phần không thể tách rời của chăm sóc toàn diện
Nếu tiếp tục xem sức khỏe tinh thần như “phụ lục” của hồ sơ bệnh án, chúng ta sẽ tiếp tục tạo ra thế hệ người già sống lâu nhưng sống khổ. Mô hình chăm sóc mới tại một số địa bàn cho thấy một hướng đi khác: thay vì chỉ khám và điều trị, các cơ sở chăm sóc người cao tuổi còn theo dõi sức khỏe tổng quát, dinh dưỡng, vận động, phục hồi chức năng, đời sống tinh thần, giao tiếp xã hội và duy trì khả năng tự lập. Đây là cách nói bằng hành động rằng sức khỏe tinh thần là phần không thể tách rời của chăm sóc toàn diện người cao tuổi. Ở tuyến y tế cơ sở, bác sĩ được khuyến khích hỏi thêm về tâm trạng, mức độ cô đơn, các mối quan hệ xã hội, giấc ngủ, ăn uống, những thay đổi trong sinh hoạt, đồng thời dùng các công cụ sàng lọc chuẩn hóa để nhận diện nguy cơ nhưng không thay thế chẩn đoán chuyên khoa. Ở cấp cộng đồng, các hoạt động xã hội có ý nghĩa, nhóm cộng đồng, hoạt động tình nguyện, nghệ thuật, giáo dục và các chương trình kết nối được Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận có thể cải thiện sức khỏe tâm thần, mức độ hài lòng với cuộc sống và giảm triệu chứng trầm cảm ở người cao tuổi. Quan trọng hơn, người cao tuổi cần có quyền tiếp tục cảm thấy mình có ích, được quyết định những vấn đề liên quan đến cuộc sống của chính mình chứ không bị “quản lý” như bệnh nhân dài hạn.
Từ “thương cho ăn thuốc” đến “tôn trọng và lắng nghe”: kết luận và lời kêu gọi
Dữ liệu 70–80% người đến Bệnh viện Lão khoa Trung ương có triệu chứng tâm thần, trong đó một phần ba mắc rối loạn trầm cảm và lo âu nhưng đến khám muộn, là lời cảnh báo rõ ràng rằng mô hình chăm sóc hiện tại không còn phù hợp. Trong một xã hội đang già hóa nhanh, nếu chúng ta tiếp tục coi cô đơn, buồn bã, lo âu ở tuổi cao là điều “tự nhiên”, thì cái giá phải trả sẽ là những năm tháng cuối đời đầy thuốc men nhưng ít niềm vui. Cần một sự thay đổi thái độ ở cả ba cấp: cá nhân, gia đình và hệ thống y tế. Người cao tuổi cần được xem là chủ thể có tiếng nói, không phải đối tượng “thương cho ăn thuốc”. Gia đình phải học cách nhận ra các dấu hiệu người cao tuổi trầm cảm, lo âu ở tuổi cao, phải dám đưa cha mẹ, ông bà đi khám chuyên khoa tâm thần thay vì ngại ngùng. Ngành y tế cần tích hợp sàng lọc và can thiệp sức khỏe tinh thần vào mọi điểm chạm với người già, từ khám bệnh mạn tính đến chương trình cộng đồng. Cô đơn không phải số phận tất yếu của tuổi già, và chẩn đoán sức khỏe tâm thần muộn hoàn toàn có thể thay đổi nếu chúng ta quyết định nhìn thẳng vào nó, ngay từ hôm nay.
