Lời hứa về một xã hội không còn khan hiếm
Xã hội hậu khan hiếm là viễn cảnh trong đó công nghệ tạo ra hàng hóa và dịch vụ dồi dào đến mức phần lớn nhu cầu thiết yếu có thể được đáp ứng mà không còn phụ thuộc nhiều vào tiền bạc. Elon Musk khơi lại hình dung ấy hôm 29/10, khi viết trên mạng xã hội X rằng tiết kiệm cho tương lai xa sẽ vô nghĩa nếu kỷ nguyên dư dả nhờ siêu trí tuệ thành hiện thực. Bình luận xuất hiện trong lúc ông đáp lại một người dùng không quá lo lắng về những quyết định tài chính thiếu cân nhắc của mình; đó là lời dự báo, không phải lời khuyên tài chính đáng để làm theo. Lập luận của Musk dựa trên bước nhảy về năng suất: AI có thể điều phối công việc, còn robot vận hành nhà máy và cung cấp dịch vụ với ít lao động hơn. Khi sản lượng tăng và chi phí hạ, giá nhiều mặt hàng có thể giảm mạnh. Nhưng sản xuất nhiều hơn chưa đồng nghĩa mọi người đều có quyền tiếp cận.
Tiết kiệm tuổi già trong tương lai tiền bạc của Musk
Nếu hàng hóa thiết yếu, chăm sóc sức khỏe và giáo dục đều trở nên dễ tiếp cận, cách con người nghĩ về tích lũy tài sản và nghỉ hưu có thể thay đổi. Musk từng mô tả tương lai tiền bạc như một thế giới nơi tiền tệ truyền thống mất vai trò, thậm chí con người có thể yêu cầu siêu trí tuệ tổ chức xây một công trình phức tạp như lâu đài. Ông cũng hình dung việc học không bị giới hạn bởi học phí và người dân được tiếp cận dịch vụ y tế tốt hơn hiện nay. Đó là viễn cảnh hấp dẫn, nhưng lời khuyên ngừng tiết kiệm sẽ đặt gánh nặng của một dự báo công nghệ lên vai từng cá nhân. Năng suất tương lai chưa thể trả hóa đơn hiện tại, còn thời điểm và mức độ tự động hóa vẫn chưa chắc chắn. Vì vậy, khả năng nhu cầu tiết kiệm thay đổi là điều đáng bàn; xem việc dành dụm tuổi già là vô nghĩa thì chưa có cơ sở.
Nhiều robot hơn không tự tạo ra công bằng
Musk nêu quy mô lớn cho tầm nhìn này: ông cho rằng các tác nhân AI có thể giúp kinh tế thế giới tăng từ 20% đến 30%, còn robot sẽ nhân lên năng lực sản xuất. Tuy nhiên, năng lực tạo ra của cải không trả lời câu hỏi ai sở hữu máy móc, đất đai, năng lượng và hạ tầng cần thiết. Nếu các hệ thống tự động thuộc về một nhóm nhỏ, sản lượng tăng có thể làm tài sản của nhóm đó lớn thêm mà không bảo đảm phần đông được hưởng thành quả. Đây là điểm yếu trong câu chuyện xã hội thịnh vượng: dồi dào về mặt kỹ thuật không tự động đồng nghĩa với công bằng trong phân phối. Ngay cả khi một số sản phẩm rẻ hơn, những nguồn lực hữu hạn và quyền tiếp cận công nghệ vẫn cần được phân bổ. Musk chưa đưa ra cách giải quyết những điều kiện ấy hay cơ chế bảo đảm lợi ích đến được với mọi người.
Trợ cấp là câu hỏi chính sách, không phải bảo đảm
Nếu AI và robot thay thế nhiều việc làm, người dân có thể mất thu nhập trước khi hàng hóa và dịch vụ trở nên rẻ đến mức ai cũng tiếp cận được. Musk đã nêu ý tưởng chính phủ chuyển tiền trực tiếp cho công dân, gọi đó là thu nhập cao phổ quát, nhằm duy trì khả năng mua sắm trong giai đoạn chuyển đổi. Nhưng đây mới là một đề xuất cần được xem xét, không phải chính sách đã được thông qua hay cam kết sẽ triển khai. Ông chưa giải thích nguồn tài chính, mức hỗ trợ hoặc cách bảo đảm phân phối công bằng. Ông cũng không công bố cơ chế thay thế tiền tệ; việc nói tiền có thể kém quan trọng trong tương lai không đồng nghĩa tiền sắp biến mất. Bởi vậy, lựa chọn thận trọng là xem xét cả hai vế: công nghệ có thể làm tăng của cải, còn luật lệ và chính sách sẽ quyết định ai được hưởng.
Kết luận: viễn cảnh hậu khan hiếm của Musk đáng chú ý như một giả thuyết về năng suất, nhưng không thể thay cho kế hoạch tài chính cá nhân hay câu trả lời về phân phối của cải. Cho đến khi có bằng chứng và cơ chế cụ thể, tiết kiệm vẫn là cách ứng phó thiết thực với một tương lai chưa được bảo đảm.
