Khi kính, tai nghe, TV đều thành camera và micro di động
Thiết bị AI luôn nghe và luôn thấy là các sản phẩm như kính thông minh, tai nghe, TV tích hợp trí tuệ nhân tạo có khả năng ghi âm, ghi hình và phân tích dữ liệu môi trường xung quanh theo thời gian thực, biến chúng thành hệ thống giám sát công nghệ di động gắn liền với đời sống cá nhân của người dùng. Sự lan rộng của các thiết bị tích hợp trí tuệ nhân tạo, từ TV, tai nghe đến kính thông minh, đang làm dấy lên tranh cãi mới về quyền riêng tư. Ở đây, vấn đề không chỉ là người mua thiết bị, mà còn là mọi người xung quanh bị kéo vào vùng ghi nhận dữ liệu mà không có quyền lựa chọn. Trong một thế giới nơi kính có thể quan sát, tai nghe có thể nghe trộm và TV “quan tâm” quá mức đến sinh hoạt của gia đình, câu hỏi không phải là công nghệ làm được gì, mà là chúng ta chấp nhận để nó đi xa đến đâu trong đời sống riêng tư.
Giám sát được 'làm đẹp' và bình thường hóa: rủi ro bị che giấu
Điều đáng sợ nhất không phải là camera trên kính hay micro trong tai nghe, mà là cách chúng được làm cho trông “dễ thương” và hợp mốt. Hoạt động giám sát ngày càng được trình bày như một phần của lối sống hiện đại, khi influencer thời trang khoe chuông cửa thông minh để quay lại trang phục trong ngày và biến giám sát thành đạo cụ thời trang. Theo Lauren Hendry Parsons, hiện tượng “giám sát trở nên thời thượng” là rất đáng lo ngại. Khi giám sát công nghệ được gói trong tai nghe hồng, kính mát sành điệu, chuông cửa “vui nhộn”, người dùng bị ru ngủ rằng đó chỉ là tiện ích, quên mất rằng mỗi lần bấm nút, bật mic hay đeo kính ra đường là thêm một lớp dữ liệu người dùng bị hút vào hệ thống. Cảm giác “cool” che mờ thực tế rằng ai đó — thường là doanh nghiệp — đang tích lũy sức mạnh từ những mảnh đời riêng tư đó.
On-device: lời hứa bảo vệ dữ liệu hay ảo tưởng an toàn?
Trước làn sóng lo ngại, nhiều người xem xử lý trên thiết bị như chiếc phao cứu sinh cho bảo vệ quyền riêng tư AI. Ở chiều ngược lại với mô hình “đưa hết lên đám mây”, một số chuyên gia khẳng định thiết bị đeo AI không nhất thiết phải gửi dữ liệu lên máy chủ bên ngoài. Theo Div Garg, nếu mô hình AI được vận hành ngay trên thiết bị, dữ liệu sẽ không cần rời khỏi máy, người dùng có thể nắm quyền kiểm soát cả mô hình lẫn dữ liệu của mình. Ông mô tả đây là cách tiếp cận “zero-trust”: thay vì buộc người dùng phải tin vào cam kết của nhà cung cấp, niềm tin xuất phát từ cấu trúc kỹ thuật, khi dữ liệu được giữ lại và xử lý trên thiết bị thay vì đưa ra bên ngoài. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, vì nó thu hẹp đáng kể không gian mà dữ liệu người dùng có thể bị khai thác, đồng thời buộc doanh nghiệp xem AI như công cụ trung lập phục vụ người dùng, không phải cỗ máy hút dữ liệu cho quảng cáo.
Kính thông minh an toàn không chỉ bảo vệ chủ sở hữu
Ngay cả khi xử lý trên thiết bị được triển khai tốt, kính thông minh an toàn vẫn là khái niệm trống rỗng nếu chỉ bảo vệ người mua mà bỏ rơi người xung quanh. Parsons nhấn mạnh rằng nguyên tắc “Privacy by Design” chỉ có ý nghĩa khi không chỉ bảo vệ người sở hữu thiết bị, mà cả những người vô tình xuất hiện trong không gian bị ghi nhận dữ liệu. Với kính thông minh, TV hay tai nghe có chức năng ghi âm, người đối diện, hành khách cùng xe, hay khách đến nhà đều là chủ thể dữ liệu, nhưng lại không có quyền truy cập điều khiển và gần như không thể từ chối. Khi thiết bị gắn trên mặt, trong tai, trong phòng khách, việc “né” nó gần như bất khả thi. Một sản phẩm chỉ đáng gọi là kính thông minh an toàn nếu mặc định hạn chế thu thập, đưa ra tín hiệu rõ ràng khi ghi hình, và tạo khoảng không cho cả chủ thiết bị lẫn người xung quanh nói “không” với giám sát.
Từ thiết kế sản phẩm tới quyền đồng ý: On-device không phải chiếc đũa thần
Xử lý trên thiết bị là nền tảng, nhưng không thể thay thế trách nhiệm thiết kế sản phẩm có trách nhiệm. Thay vì chỉ kêu gọi cấm các thiết bị AI mang tính giám sát, ngày càng nhiều ý kiến cho rằng quyền riêng tư và cơ chế đồng ý phải trở thành yêu cầu cốt lõi ngay từ khâu thiết kế sản phẩm. Parsons cho rằng sản phẩm tốt phải minh bạch, dễ hiểu, trao quyền kiểm soát thực chất cho người dùng, giới hạn phạm vi thu thập dữ liệu, thiết lập mặc định hợp lý và bổ sung nhiều lớp bảo vệ. Ngay cả khi công ty có quy trình xử lý dữ liệu hoàn hảo, rủi ro vẫn đang được chuyển sang người dùng thay vì nằm ở phía nhà cung cấp. Câu trả lời không phải là vứt bỏ toàn bộ AI, mà là ép các nhà sản xuất bỏ mô hình “giám sát để kiếm tiền” và chấp nhận rằng mọi thiết bị AI luôn nghe, luôn thấy phải được thiết kế theo tinh thần: không có bất ngờ, ít dữ liệu nhất có thể, và quyền đồng ý rõ ràng cho cả người dùng lẫn những người bị ảnh hưởng.
