Năng lượng từ chất thải: từ bài toán rác thải đến cơ hội năng lượng sạch
Năng lượng từ chất thải là mô hình xử lý chất thải rắn bằng công nghệ nhiệt hoặc sinh học để giảm khối lượng rác phải chôn lấp, đồng thời thu hồi năng lượng dưới dạng điện hoặc nhiệt, giúp giải bài toán ô nhiễm và an ninh năng lượng trong cùng một hệ thống tích hợp, thay đổi cách các đô thị đối mặt với khủng hoảng rác thải và nhu cầu năng lượng ngày càng tăng. Hai dự án nhà máy xử lý rác Trà Vinh và điện rác Định Quán cho thấy Việt Nam đang chuyển từ xử lý rác mang tính đối phó sang tiếp cận rác như một nguồn tài nguyên năng lượng. Đây không chỉ là câu chuyện về công nghệ mới, mà là dấu hiệu cho thấy các địa phương bắt đầu coi quản lý chất thải rắn là một phần của chiến lược năng lượng tái tạo dài hạn, chứ không còn là khâu hậu cần bị bỏ quên.
Nhà máy xử lý rác Trà Vinh: lời giải cho bãi rác Song Lộc quá tải
Nhà máy xử lý rác Trà Vinh tại xã Song Lộc hiện đã hoàn thành hơn 90% khối lượng công trình, với thiết kế đạt khoảng 99,5%, mua sắm thiết bị 95% và thi công xây dựng, lắp đặt đạt khoảng 80%. Công trình hướng tới vận hành thử trong tháng 11 và vận hành thương mại vào tháng 12, với công suất xử lý 350 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, có thể mở rộng lên 500 tấn ngày đêm. Dự án này áp dụng công nghệ đốt kết hợp phát điện, biến núi rác đang quá tải tại bãi rác Song Lộc thành nguồn điện và giảm áp lực lên hệ thống xử lý hiện hữu. Đáng chú ý, nhà máy được kỳ vọng bổ sung năng lực xử lý cho khu vực Trà Vinh và một phần Bến Tre, cho thấy tư duy liên kết vùng trong xử lý chất thải rắn Việt Nam. Tuy còn vướng mắc về trạm bơm, mặt bằng đường dây 22kV và thủ tục mua bán điện, việc chính quyền tỉnh chủ động tháo gỡ cho thấy dự án này được xem là hạ tầng môi trường trọng điểm chứ không phải hạng mục phụ.
Điện rác Định Quán: giấy phép môi trường mở khóa một mảnh ghép lớn
Việc dự án điện rác Định Quán giai đoạn 1 được cấp phép thực hiện các hoạt động bảo vệ môi trường là bước đi mang tính "mở khóa" cho một nhà máy có công suất xử lý tới 950 tấn rác mỗi ngày đêm và công suất phát điện 18,5 MW. Chủ đầu tư – Công ty cổ phần năng lượng môi trường Đồng Nai – dự kiến sử dụng công nghệ đốt phát điện và tái chế khoảng 200 tấn xỉ mỗi ngày. Đây không chỉ là một dự án xử lý rác của riêng huyện Định Quán, mà là hạt nhân trong quy hoạch chuyển các khu xử lý rác của địa phương sang công nghệ đốt thu hồi năng lượng, chấm dứt chôn lấp trực tiếp chất thải rắn sinh hoạt vào năm 2030. Đáng chú ý, ngoài điện rác Định Quán, địa phương còn có nhiều nhà đầu tư khác đề xuất dự án, cho thấy xử lý chất thải rắn Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh giải pháp công nghệ, thay vì chấp nhận một mô hình bãi chôn lấp duy nhất.
Hai dự án, một chiến lược: giảm chôn lấp, tăng năng lượng sạch
Khi nhìn nhà máy xử lý rác Trà Vinh và điện rác Định Quán cùng lúc, có thể thấy một hướng đi chung: chuyển từ chôn lấp sang đốt rác thu hồi năng lượng, kết hợp phát điện. Đây là lựa chọn buộc phải có khi bãi rác Song Lộc liên tục quá tải, gây áp lực lớn cho công tác xử lý chất thải tại địa phương, trong khi các đô thị không còn quỹ đất và dư địa xã hội cho những bãi chôn lấp mới. Điện rác trở thành công cụ để giảm phụ thuộc vào chôn lấp truyền thống và tạo ra năng lượng sạch, nhưng không nên lầm tưởng đó là "cây đũa thần". Nếu không đi kèm phân loại rác tại nguồn, kiểm soát khí thải và giám sát công khai, mô hình này dễ trượt thành việc đốt mọi thứ cho kịp công suất. Bài toán chính sách ở đây là dùng các nhà máy điện rác như mắt xích trong chiến lược năng lượng tái tạo, đồng thời đặt ra tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt, thay vì chỉ coi chúng là bãi rác nâng cấp.
Từ công trình cụ thể đến tầm nhìn dài hạn
Nhà máy xử lý rác Trà Vinh đang chạy đua hoàn thiện các hạng mục để kịp vận hành cuối năm, với sự vào cuộc của tỉnh trong giải phóng mặt bằng, đấu nối điện và thúc đẩy hợp đồng mua bán điện với Tập đoàn Điện lực. Điện rác Định Quán vừa được cấp phép môi trường, còn chờ các bước pháp lý để khởi công và hiện thực hóa quy hoạch chấm dứt chôn lấp trực tiếp chất thải rắn sinh hoạt trước 2030. Hai tiến độ này cho thấy chiến lược năng lượng từ chất thải ở Việt Nam đã rời khỏi văn bản quy hoạch để bước vào công trường xây dựng. Câu hỏi tiếp theo không phải là "có xây hay không", mà là "xây như thế nào để rác thực sự trở thành nguồn năng lượng sạch, minh bạch và được cộng đồng chấp nhận". Nếu trả lời được câu hỏi đó, các nhà máy điện rác sẽ không chỉ là giải pháp chữa cháy cho ô nhiễm rác, mà là nền tảng của một hệ thống năng lượng tái tạo gắn với đời sống đô thị.
