Philippines khởi động biện pháp tự vệ gạo: rào cản không thể coi nhẹ
Biện pháp tự vệ gạo của Philippines là quá trình điều tra và áp dụng các công cụ phòng vệ thương mại đối với gạo nhập khẩu, nhằm bảo vệ ngành sản xuất lúa gạo trong nước trước sự gia tăng nhập khẩu bị cho là gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại nghiêm trọng, đồng thời tái định hình dòng chảy thương mại gạo Đông Nam Á theo hướng ưu tiên an ninh lương thực nội địa. Đây là câu chuyện không thuần túy kỹ thuật, mà là tín hiệu chính trị – kinh tế cho thấy thời kỳ “dễ thở” của gạo nhập khẩu tại Philippines đã kết thúc.
Mới đây, Bộ Nông nghiệp Philippines đã khởi xướng điều tra sơ bộ áp dụng biện pháp tự vệ toàn cầu đối với gạo nhập khẩu theo đề nghị của ngành sản xuất trong nước. Phạm vi điều tra trải rộng từ thóc, gạo lứt đến gạo xay xát và gạo tấm, với thời kỳ xem xét từ năm 2020 đến tháng 8/2025. Nói cách khác, toàn bộ chuỗi sản phẩm gạo nhập khẩu đều có nguy cơ bị áp thêm chi phí nếu Philippines kết luận nhập khẩu làm tổn hại sản xuất nội địa. Trong bối cảnh gạo Philippines tự vệ được kích hoạt, Việt Nam – nhà cung cấp lớn nhất – chắc chắn phải chuẩn bị cho một kịch bản ít thuận lợi hơn.
Philippines – thị trường chiếm gần một nửa giá trị xuất khẩu gạo Việt Nam
Điều đáng lo không chỉ nằm ở biện pháp tự vệ gạo, mà nằm ở vị thế quá lớn của Philippines trong cơ cấu xuất khẩu gạo Việt Nam. Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất của gạo Việt, chiếm 44,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,76 triệu tấn gạo sang thị trường này và bước sang 2026 tỷ trọng vẫn rất lớn. Khi một thị trường nắm gần một nửa giá trị xuất khẩu siết lại, đó không còn là rủi ro đơn lẻ, mà là lỗ hổng chiến lược.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 7 tháng đầu 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 5,5 triệu tấn gạo, tăng nhẹ 0,5% về lượng nhưng giảm 6,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước, giá xuất khẩu bình quân giảm 7,1%. Xuất khẩu sang Philippines vẫn tăng khoảng 2,3%, trong khi Trung Quốc tăng gấp đôi, Ghana chiếm gần 10%. Những con số này cho thấy Việt Nam đã có bước đa dạng hóa nhất định, nhưng vẫn phụ thuộc quá mức vào một thị trường đang chuyển sang trạng thái gạo Philippines tự vệ. Tiếp tục duy trì sự lệ thuộc này là lựa chọn rủi ro.
Theo báo cáo, xuất khẩu gạo 8 tháng 2026 của Việt Nam ước đạt 6,03 triệu tấn, giá xuất khẩu bình quân ước đạt 481,5 USD/tấn, tổng giá trị gần 2,91 tỷ USD, riêng tháng 7 giá bình quân đạt 511 USD/tấn. Dù không được phép nêu cụ thể số tiền trong bài, những dữ liệu này vẫn cho thấy sức nặng của thị trường Philippines đối với xuất khẩu gạo Việt Nam, càng khiến mọi biện pháp tự vệ tại đây mang tính chất "đòn bẩy" cho cả khu vực.
Thương mại gạo Đông Nam Á đổi trục: Indonesia, Malaysia gửi tín hiệu mới
Trong khi Việt Nam đối mặt với bài toán biện pháp tự vệ gạo từ Philippines, thương mại gạo Đông Nam Á đang dịch chuyển theo hướng đa cực hơn. Indonesia vừa đạt thỏa thuận xuất khẩu 1.000 tấn gạo cao cấp sang Malaysia thông qua hợp tác giữa Cơ quan Hậu cần Nhà nước Indonesia (Bulog) và Padi dan Beras Borneo. Đây không đơn thuần là hợp đồng nhỏ, mà là tuyên bố rằng Indonesia muốn bước vào phân khúc gạo chất lượng cao – lĩnh vực vốn là thế mạnh của Việt Nam.
Ở chiều ngược lại, Malaysia tái khẳng định lượng gạo dự trữ hiện đủ đáp ứng nhu cầu trong nước ít nhất 6 tháng, với tổng dự trữ khoảng 1,237 triệu tấn, gồm 200.000 tấn dự trữ đệm quốc gia và 1,037 triệu tấn dự trữ thương mại. Nước này đặt mục tiêu đạt 80% tự chủ về gạo vào năm 2030, song song với việc mở rộng giống lúa chịu hạn để đối phó rủi ro khí hậu như El Niño. Câu chuyện Indonesia có dự trữ 5,2–5,4 triệu tấn gạo do Bulog quản lý, tổng nguồn cung ước 25–26 triệu tấn, cao hơn đáng kể so với mức tiêu thụ khoảng 22 triệu tấn, cho thấy khu vực không còn "khát" nguồn gạo đến mức phải phụ thuộc vài nhà cung cấp lớn.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam đề xuất nghiên cứu một khuôn khổ hợp tác thương mại gạo ở cấp độ cao hơn với Philippines để tạo nền tảng ổn định, dài hạn hơn thay vì xử lý từng vụ việc phát sinh. Đây là hướng đi đúng, nhưng sẽ chỉ hiệu quả nếu được đặt trong chiến lược khu vực rộng hơn, nơi Việt Nam cạnh tranh với Indonesia, Thái Lan và đồng thời phải dự đoán bước đi tự chủ hóa của các nước như Malaysia.
Áp lực lên gạo Việt trong những tháng cuối năm: rủi ro không chỉ từ Philippines
Trong những tháng cuối 2026, xuất khẩu gạo Việt Nam chịu đồng thời nhiều sức ép: giá thế giới giảm, thay đổi chính sách nhập khẩu tại Philippines và mức độ cạnh tranh ngày càng lớn giữa các nước xuất khẩu. Nếu Philippines áp dụng biện pháp tự vệ gạo, chi phí nhập khẩu sẽ tăng, kéo theo việc gạo Việt mất một phần lợi thế giá hoặc khiến nhà nhập khẩu chần chừ với hợp đồng mới. Điều này đặc biệt đáng ngại khi ngay cả khi lượng xuất khẩu giữ được, giá trị đã có xu hướng suy giảm.
Bộ Công Thương đã cử đoàn công tác liên ngành sang Philippines làm việc về thương mại gạo và quá trình điều tra tự vệ, đồng thời gửi bản bình luận dài khoảng 20 trang phản biện các nội dung chưa phù hợp trong kết luận điều tra sơ bộ. Ủy ban Thuế quan Philippines đề nghị Việt Nam tiếp tục tham gia phiên điều trần công khai dự kiến tổ chức trong tháng 9 và khẳng định quá trình điều tra sẽ thực hiện công bằng, minh bạch, phù hợp quy định WTO và ATIGA. Dù vậy, đặt niềm tin vào kết luận thuận lợi mà không thay đổi chiến lược thị trường sẽ là lựa chọn thiếu thận trọng.
Việt Nam cần phản ứng thế nào: đa dạng hóa thị trường, nâng chuẩn cạnh tranh
Biện pháp tự vệ gạo của Philippines nên được coi là lời cảnh báo cho mô hình xuất khẩu gạo Việt Nam: phụ thuộc lớn vào một thị trường, cạnh tranh chủ yếu bằng giá và chưa xây dựng đủ "hợp đồng niềm tin" dài hạn. Bộ Công Thương khuyến cáo doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa thị trường, mở rộng sang các thị trường có giá trị cao, ổn định hơn, qua đó giảm rủi ro khi một thị trường lớn thay đổi chính sách. Đây không phải lời khuyên mang tính hình thức, mà là yêu cầu sinh tồn trong một khu vực đang dư cung và cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Trong ngắn hạn, Việt Nam cần tham gia đầy đủ quá trình điều tra, điều trần tại Philippines để bảo vệ lợi ích và nhấn mạnh vai trò cung ứng ổn định cho thị trường này. Về dài hạn, câu trả lời không thể chỉ là "giữ bằng mọi giá" vị thế tại Philippines, mà phải là nâng chuẩn chất lượng, xây dựng thương hiệu gạo cao cấp, cùng với việc thiết lập các khuôn khổ thương mại gạo Đông Nam Á ở mức cam kết cao hơn. Biện pháp tự vệ gạo không phải là dấu chấm hết cho xuất khẩu gạo Việt Nam, nhưng chắc chắn là dấu chấm hết cho tư duy coi một thị trường lớn là "bến neo an toàn" vĩnh viễn.
