Điều tra tự vệ gạo: Phép thử cho thương mại gạo Việt Philippines
Căng thẳng thương mại gạo Việt Philippines là tình huống trong đó Philippines khởi xướng điều tra tự vệ gạo nhập khẩu nhằm bảo vệ ngành sản xuất nội địa, nhưng lại tạo ra nguy cơ gián đoạn nguồn cung từ Việt Nam – nhà xuất khẩu chủ lực, buộc hai bên phải dùng đối thoại và ngoại giao kinh tế để vừa tháo gỡ vướng mắc, vừa tái định hình khuôn khổ hợp tác thương mại gạo lâu dài. Tháng 3/2026, Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) phát hành thông cáo khởi xướng điều tra sơ bộ tự vệ với sản phẩm gạo nhập khẩu vào Philippines căn cứ đơn đề nghị của ngành sản xuất nội địa. Vụ việc nhắm vào toàn bộ các chủng loại gạo thuộc chương 1006 và xem xét giai đoạn từ năm 2020 đến tháng 8/2025. Không thể phủ nhận, bước đi này phản ánh áp lực của nông dân Philippines, nhưng cũng khiến dòng chảy thương mại gạo Việt Philippines đối mặt rủi ro pháp lý và tâm lý, nhất là trong bối cảnh Philippines phụ thuộc mạnh vào gạo nhập khẩu để ổn định thị trường và giá lương thực.
Philippines cần Việt Nam để giữ giá gạo ổn định, nhưng chọn con đường rủi ro
Điều nghịch lý trong điều tra tự vệ gạo nằm ở chỗ Philippines vừa là bên khởi xướng, vừa là bên thừa nhận vai trò không thể thay thế của Việt Nam đối với an ninh lương thực trong nước. Phía Philippines đánh giá Việt Nam là nguồn cung gạo ổn định, tin cậy, góp phần quan trọng bảo đảm an ninh lương thực và bình ổn thị trường nội địa. Chính gạo nhập khẩu, trong đó có gạo Việt Nam, đã giúp nước này duy trì nguồn cung, ổn định giá và tránh cú sốc lương thực cho người dân đô thị lẫn nông thôn. Nếu các biện pháp tự vệ được áp đặt thiếu cân nhắc, hệ quả không chỉ dừng ở doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam mà còn lan sang người tiêu dùng Philippines: giá gạo có thể tăng, nguồn cung bị gián đoạn, ngân sách hỗ trợ lương thực bị áp lực. Về căn bản, Philippines đang thử một công cụ phòng vệ thương mại dễ được lòng nông dân, nhưng tiềm ẩn chi phí xã hội nếu bỏ qua vai trò của thương mại gạo Việt Philippines trong ổn định thị trường.
Đoàn công tác liên ngành: Ngoại giao kinh tế để hóa giải điều tra tự vệ gạo
Trước nguy cơ thương mại gạo hai nước bị kéo vào vòng xoáy bảo hộ, Việt Nam chọn cách đi thẳng vào tâm điểm điều tra tự vệ gạo bằng một chiến dịch ngoại giao kinh tế chủ động. Đoàn công tác liên ngành do Bộ Công Thương chủ trì, với sự tham gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Ngoại giao, Đại sứ quán Việt Nam tại Philippines và Hiệp hội Lương thực Việt Nam, đã làm việc với các bộ, cơ quan chức năng của Philippines về thương mại gạo từ ngày 19–21/8/2026. Mục tiêu không chỉ là “chữa cháy” ngắn hạn mà là kịp thời trao đổi, tháo gỡ vướng mắc và thúc đẩy thương mại gạo giữa hai nước trước diễn biến điều tra tự vệ. Đoàn đã trực tiếp làm việc với Bộ Công Thương Philippines (DTI), Bộ Nông nghiệp (DA), Bộ Ngoại giao (DFA) và Ủy ban Thuế quan (TC) để làm rõ vai trò của nhập khẩu gạo đối với nguồn cung, giá cả và an ninh lương thực, đồng thời nhấn mạnh các tác động tiềm tàng lên doanh nghiệp và người tiêu dùng nếu áp dụng biện pháp tự vệ thiếu cân đối.
Nâng cấp bản ghi nhớ: Biến xung đột thành khuôn khổ hợp tác thương mại hai nước
Điểm đáng chú ý là Việt Nam không chỉ phòng thủ trước điều tra tự vệ gạo mà còn chủ động biến khủng hoảng thành cơ hội nâng cấp hợp tác thương mại hai nước. Tại các buổi làm việc, hai bên nhất trí tiếp tục phối hợp chặt chẽ để triển khai hiệu quả Bản ghi nhớ về hợp tác thương mại gạo, duy trì chuỗi cung ứng ổn định, hài hòa lợi ích của người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Phía Việt Nam đề xuất nghiên cứu một khuôn khổ hợp tác pháp lý cao hơn Bản ghi nhớ hiện nay, nhằm tạo nền tảng ổn định, lâu dài cho thương mại gạo song phương, bảo đảm lợi ích của nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng, đồng thời duy trì sinh kế bền vững cho người trồng lúa và hỗ trợ ổn định cuộc sống của người dân Philippines. Philippines đã ghi nhận và sẽ nghiên cứu đề xuất nâng cấp này. Nếu được chấp nhận, thương mại gạo Việt Philippines sẽ thoát khỏi trạng thái “thỏa thuận dễ bị xáo trộn” và tiến tới một khung hợp tác có thể chống chịu tốt hơn trước các biến động chính trị, pháp lý và thị trường.
Từ gỡ rào cản SPS đến phiên điều trần: Con đường dài hướng tới bền vững
Điều tra tự vệ gạo chỉ là phần nổi của tảng băng vướng mắc; bên dưới còn những thủ tục kéo dài như cấp giấy phép an toàn và kiểm dịch thực vật (SPS-IC) khiến hợp đồng xuất khẩu đã ký bị đình trệ. Việt Nam thẳng thắn phản ánh các khó khăn này và yêu cầu Philippines cải thiện quy trình để tránh đứt gãy chuỗi cung ứng. Về phía Philippines, DTI khẳng định Ủy ban Thuế quan (TC) điều tra theo cơ chế bán tư pháp độc lập, đồng thời hứa bảo đảm quá trình xem xét vụ việc khách quan, minh bạch, phù hợp với quy định WTO và Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA). TC đề nghị các bộ, ngành Việt Nam, VFA và doanh nghiệp tiếp tục tham gia tích cực vào phiên điều trần công khai dự kiến diễn ra trong tháng 9/2026. Hai bên thống nhất tăng cường trao đổi thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp kết nối giao thương và phối hợp xử lý vướng mắc phát sinh, qua đó duy trì thương mại gạo ổn định, bền vững và cùng có lợi. Con đường phía trước sẽ không ngắn, nhưng hướng đi đã rõ: thay vì đối đầu, dùng đối thoại kỹ thuật và ngoại giao kinh tế để bảo vệ lợi ích song phương.
