Di sản văn hóa Việt: Từ bảo tàng tĩnh lặng đến nội dung “bắt trend”
Khi di sản văn hóa Việt được đưa vào MV âm nhạc, phim truyền hình thực tế và các sản phẩm giải trí trực tuyến, nó không còn là ký ức nằm yên trong bảo tàng mà trở thành một ngôn ngữ truyền thông sống động, có khả năng kết nối người trẻ với cội nguồn thông qua hình ảnh, âm thanh và câu chuyện mang nhịp điệu thời đại. Điểm đáng nói là làn sóng này không còn là hiện tượng lẻ tẻ, mà đang tạo thành xu hướng: nghệ sĩ chủ động tìm đến đình làng, làn điệu dân ca, trang phục dân tộc; nhà sản xuất gameshow biến phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn thành chất liệu để kể những câu chuyện mới. Vấn đề không còn là “có nên dùng di sản hay không” mà là “dùng thế nào để khơi gợi tự hào chứ không làm rỗng nghĩa di sản”.
Phương Mỹ Chi: Khi MV trở thành “tour” cảm xúc về Đất Tổ
Việc Phương Mỹ Chi đưa MV Thử Lòng Quân Tử quay tại đình cổ Hùng Lô ở Phú Thọ cho thấy một cách khai thác di sản văn hóa Việt đầy chiến lược: biến không gian di tích thành bối cảnh tự nhiên của câu chuyện âm nhạc. Sân đình, mái ngói, hệ cột gỗ, đồ thờ tự và không khí làng cổ không chỉ minh họa, mà gợi mở cả hệ ký ức về đời sống tín ngưỡng Đất Tổ, nơi gắn với hát xoan – loại hình đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2017. Hình ảnh nhân vật nữ với dáng vẻ gợi liên tưởng các “đào hát xoan” tạo nên một cây cầu cảm xúc giữa âm nhạc đương đại và nghệ thuật truyền thống hiện đại: người trẻ có thể replay vì giai điệu, nhưng ở lại vì sự tò mò về không gian đình làng, về câu chuyện Hùng Vương và lễ hội rước kiệu gắn với Hùng Lô.
Khi truyền hình thực tế biến văn hóa thành trải nghiệm giải trí
Trong thế giới phim truyền hình thực tế, các nhà sản xuất đang hiểu rằng khán giả trẻ cần nhiều hơn những màn drama quen thuộc; họ muốn trải nghiệm, muốn khám phá. Vì vậy, nhiều chương trình chọn khai thác văn hóa trong truyền thông theo hướng đưa chất liệu truyền thống vào nội dung, sân khấu và hành trình thử thách, thay vì chỉ tái hiện như phông nền. Ở một số chương trình, các liên minh nghệ sĩ được giao khai thác văn hóa vùng miền: từ hát ru Bắc Bộ, hát Then, đàn Tính, đến Chèo, Cải lương, tất cả được phối lại trên nền âm nhạc hiện đại. Điểm đáng giá là sự tham gia của chính người đang thực hành di sản – như nghệ nhân hát Then hay nghệ sĩ Chèo – giúp giữ chiều sâu và tính xác thực, đồng thời tạo khoảnh khắc gia đình cảm động ngay trên sân khấu. Khi gameshow biết kể chuyện bằng ngôn ngữ gần gũi, di sản không còn xa lạ với Gen Z, Gen Alpha nữa.
Lằn ranh mong manh giữa sáng tạo và banal hóa di sản
Không phải mọi nỗ lực cách tân đều được đón nhận. Câu chuyện Phương Mỹ Chi dùng khăn Piêu – vốn là vật đội đầu, quàng cổ gắn với đời sống tinh thần phụ nữ Thái – như tà váy trong bộ ảnh quảng bá đã vấp phải phản ứng của chính cộng đồng người Thái, vì dễ bị hiểu là thiếu tôn trọng giá trị biểu tượng của chiếc khăn. Khi nghệ thuật truyền thống hiện đại hóa, rủi ro lớn nhất là biến di sản thành phụ kiện thời trang hoặc phông nền “thẩm mỹ” rỗng nghĩa. Trường hợp một số thiết kế thổ cẩm Tây Bắc bị cắt xẻ hở hang, hay các phiên bản áo dài quá đà, cho thấy: nếu thiếu am hiểu và tham vấn, sáng tạo rất dễ trượt sang chỗ gây phản cảm. Như nhận định trong một bài phân tích, khi chất liệu truyền thống trở thành nguồn cảm hứng, yêu cầu không chỉ là làm mới, mà phải “hiểu đúng và tôn trọng những tầng ý nghĩa” phía sau.
Muốn di sản “trending” lâu dài, phải tôn trọng chiều sâu
Lợi thế của việc kết hợp truyền thống và hiện đại là mở ra không gian mới để di sản văn hóa Việt tiếp cận công chúng rộng hơn, nhất là giới trẻ – những người quen suy nghĩ bằng hình ảnh, âm nhạc và nội dung ngắn. Khi giá trị truyền thống được kể lại bằng ngôn ngữ màn hình dọc, beat nhạc bắt tai, gameshow giải trí, hành trình tìm hiểu văn hóa có thể bắt đầu từ một MV hay một tập chương trình, rồi dẫn người xem đến nhu cầu tìm hiểu sâu hơn. Nhưng để xu hướng này không dừng ở “trend qua đường”, nghệ sĩ và nhà sản xuất phải tự đặt ra chuẩn mực: nghiên cứu nghiêm túc, tham vấn cộng đồng bản địa, và xem mình như người kể chuyện thay vì “chủ nhân di sản”. Khi đó, nghệ thuật truyền thống hiện đại không chỉ là phong cách, mà thành sức mạnh mềm định hình bản sắc trên không gian số.
