Từ khung pháp lý đến vận hành: thị trường carbon là gì và vì sao quan trọng?
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế cho phép các doanh nghiệp giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, biến hoạt động giảm phát thải thành một loại tài sản có thể mua bán, bù trừ nghĩa vụ phát thải và tạo thêm giá trị kinh tế gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 và tăng trưởng xanh dài hạn. Sau nhiều năm tập trung xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý, thị trường carbon Việt Nam đã bước từ giai đoạn thiết kế sang giai đoạn vận hành thực tế. Một dấu mốc rõ ràng là việc sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm ngày 29/6, đánh dấu bước chuyển từ xây dựng khung pháp lý sang tổ chức thị trường thực tế. Điều này mang ý nghĩa lớn: từ chỗ giảm phát thải chỉ được nhìn như nghĩa vụ, doanh nghiệp có thể coi đó là hoạt động tạo lợi ích kinh tế, nếu biết tận dụng các cơ chế giao dịch mới.
Diễn đàn Carbon Việt Nam: từ đối thoại chính sách đến kết nối cung – cầu
Thị trường carbon chỉ thực sự sống khi có tương tác giữa cung, cầu và các quy tắc rõ ràng; vì thế Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” xuất hiện đúng thời điểm bước ngoặt. Ngày 14/8, diễn đàn diễn ra tại TP.HCM với khoảng 400 đại biểu từ cơ quan quản lý, định chế tài chính, ngân hàng, quỹ đầu tư, doanh nghiệp và các hiệp hội tham dự, phản ánh mức độ quan tâm đang tăng nhanh với thị trường carbon Việt Nam. Thông qua các phiên tham luận, tọa đàm và hoạt động kết nối doanh nghiệp, diễn đàn hướng tới làm rõ cơ hội, khó khăn và vướng mắc trong quá trình triển khai chính sách, đồng thời thúc đẩy kết nối về tín chỉ carbon, tài chính xanh, công nghệ, dữ liệu và các dự án giảm phát thải. Điểm đáng chú ý là phiên kết nối doanh nghiệp (Business Matching) nơi các đơn vị cung cấp tín chỉ carbon gặp trực tiếp doanh nghiệp có nhu cầu mua, trao đổi và bù trừ phát thải; hai biên bản ghi nhớ hợp tác về kết nối cung – cầu hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon đã được ký kết, cho thấy thị trường đang chuyển từ đối thoại sang cam kết thực tế.
Thanh khoản carbon: nút thắt định giá và phân bổ hạn ngạch
Việc sàn giao dịch carbon đi vào vận hành thí điểm mới chỉ là điều kiện cần; thanh khoản carbon có trở thành động lực giảm phát thải hay không phụ thuộc vào cách thị trường được thiết kế. Theo cơ chế thí điểm, khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn trong các lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép và xi măng được phân bổ 100% hạn ngạch phát thải miễn phí; nếu phát thải vượt hạn ngạch, họ có thể mua thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng tối đa chỉ 30% hạn ngạch được phân bổ. Cơ chế này buộc doanh nghiệp phải cân nhắc giữa đầu tư giảm phát thải và chi phí mua hạn ngạch, tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng nếu hạn ngạch phân bổ quá rộng hoặc giá carbon thấp hơn đáng kể so với chi phí chuyển đổi công nghệ, thị trường sẽ thiếu sức ép kinh tế và thanh khoản sẽ mỏng: cầu giao dịch không đủ lớn thì tín hiệu giá không thể tác động tới hành vi phát thải. Ngược lại, việc siết chặt hạn ngạch được cho là sẽ tạo thêm nhu cầu giao dịch, qua đó thúc đẩy thanh khoản.
Nguồn cung tín chỉ carbon: từ tiềm năng dự án đến hàng hóa có thể giao dịch
Nếu thanh khoản là mặt cầu của thị trường carbon Việt Nam, thì nguồn cung tín chỉ carbon là mặt còn lại và hiện vẫn chưa được khai thông tương xứng với tiềm năng. Việt Nam đã có hàng trăm dự án theo Cơ chế phát triển sạch được cấp tín chỉ, hơn 10 dự án theo Cơ chế tín chỉ chung và nhiều dự án theo các tiêu chuẩn carbon khác; nhưng không phải mọi hoạt động giảm phát thải đều tự động trở thành tín chỉ có thể giao dịch. Dự án muốn được cấp tín chỉ phải đáp ứng các yêu cầu như tính bổ sung, tính bền vững môi trường và các tiêu chí liên quan; khâu đo lường, thẩm định và chứng nhận là mắt xích bắt buộc trước khi lượng giảm phát thải có thể biến thành hàng hóa trên sàn. Hiện có khoảng 30 tổ chức đáp ứng yêu cầu về chứng nhận, xác nhận giá trị sử dụng theo quy định, song doanh nghiệp vẫn chờ thêm tiêu chuẩn carbon trong nước và quy trình chứng nhận thuận lợi hơn để giảm chi phí và rủi ro. Một sổ tay hướng dẫn cho doanh nghiệp xây dựng dự án carbon đang được chuẩn bị, cho thấy hệ sinh thái hỗ trợ thị trường mới ở giai đoạn phác thảo và còn nhiều việc phải làm.
Cần thêm động lực chính sách để thị trường carbon trưởng thành
Thị trường carbon Việt Nam đang mang trong mình hai vai: là công cụ thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, và là kênh khai mở giá trị kinh tế mới từ hoạt động giảm phát thải. Nhưng để thị trường trưởng thành, không thể chỉ trông chờ vào nhiệt tình của một số doanh nghiệp tiên phong. Trong quá trình triển khai thí điểm, cơ quan quản lý xác định sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu, đồng thời tăng cường tham vấn, lắng nghe khó khăn, nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để đưa ra giải pháp phù hợp. Nói cách khác, cần thêm động lực chính sách đủ mạnh để buộc bên phát thải phải tham gia thị trường, nhưng cũng phải đủ linh hoạt để không biến carbon thành một gánh nặng hành chính mới. Thông qua thị trường, doanh nghiệp có thêm cơ sở lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, từng bước thích ứng với yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế; nếu cơ chế giá, thanh khoản và nguồn cung tín chỉ được thiết kế tốt, thị trường carbon sẽ trở thành đòn bẩy thay vì chỉ là một nghĩa vụ. Kết luận ở thời điểm này là rõ ràng: Việt Nam đã bước qua giai đoạn “viết luật”, giờ áp lực nằm ở việc dám siết hạn ngạch, nâng chuẩn tín chỉ và minh bạch dữ liệu để thanh khoản carbon có thể phản ánh đúng giá của việc phát thải.
