Định nghĩa thị trường carbon và nghịch lý 510 triệu tấn – 1.200 tấn
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế nơi các doanh nghiệp và tổ chức mua bán hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon nhằm định giá chi phí phát thải, khuyến khích đầu tư công nghệ sạch và hỗ trợ thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính ở cấp quốc gia. Với Việt Nam, thị trường carbon mới trong giai đoạn hình thành nên cần thêm thời gian để mức giá phát thải tạo ra động lực chuyển đổi xanh rõ nét hơn. Thế nhưng, con số hiện tại cho thấy một nghịch lý: hơn 510 triệu tấn hạn ngạch đã được đăng ký trên sàn, nhưng khối lượng giao dịch thực tế chỉ hơn 1.200 tấn CO₂e với giá trị hơn 161 triệu đồng. Đây không chỉ là câu chuyện của một thị trường non trẻ, mà là tín hiệu cảnh báo về một cấu trúc thiết kế chưa tạo được động lực kinh tế đủ mạnh cho các bên tham gia.
Thanh khoản thị trường: vấn đề cốt lõi chứ không phải lỗi của doanh nghiệp
Khoảng cách khổng lồ giữa khối lượng đăng ký và khối lượng giao dịch cho thấy thanh khoản thị trường đang là nút thắt lớn nhất cản trở phát triển thị trường carbon Việt Nam. Thị trường carbon là một thị trường đặc biệt, nơi giá không chỉ phản ánh giá trị hàng hóa mà còn là phần thưởng cho bên giảm phát thải và chi phí cho bên phát thải vượt mức. Khi hạn ngạch phát thải được cấp quá rộng rãi, nhu cầu giao dịch sẽ rơi xuống mức tối thiểu: doanh nghiệp phát thải gần sát mức hạn ngạch được cấp thì chẳng có nhiều lý do để lên sàn. Ngược lại, nếu Chính phủ siết chặt hạn ngạch, nhu cầu mua trên thị trường lập tức tăng, kéo theo thanh khoản. Như TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh, các nhà hoạch định chính sách phải đồng thời tính đến phân bổ hạn ngạch, vai trò nhà đầu tư, mức độ tham gia quốc tế và mặt bằng lãi suất để tạo nền tảng thanh khoản bền vững.
Tín hiệu giá và giao dịch carbon credit: vì sao thị trường vẫn “lặng sóng”?
Nếu giá carbon không đủ cao, doanh nghiệp sẽ chọn trả chi phí phát thải thay vì đầu tư đổi mới công nghệ giảm phát thải; khi đó, thị trường carbon mất chức năng điều chỉnh hành vi. Mục tiêu của thị trường không phải chỉ là nơi giao dịch carbon credit, mà là thiết lập một tín hiệu giá đủ mạnh để thay đổi quyết định đầu tư của doanh nghiệp. Hiện nay, trên sàn giao dịch, các giao dịch carbon credit được thanh toán tức thời khi bên mua có đủ tiền và bên bán có đủ hạn ngạch lưu ký. Cơ chế kỹ thuật này khá hiện đại, nhưng thanh khoản thấp khiến tín hiệu giá yếu và khó hình thành kỳ vọng thị trường. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Nếu thị trường vận hành èo uột, tín hiệu giá yếu và giao dịch hạn chế, động lực chuyển đổi xanh của doanh nghiệp cũng khó được duy trì”. Nói cách khác, không có thanh khoản thì không có áp lực và cũng không có phần thưởng đủ hấp dẫn cho người chơi tích cực.
Bước ngoặt thể chế: phân quyền để mở khóa tín chỉ carbon
Thanh khoản không thể cải thiện nếu ngay từ khâu cấp tín chỉ carbon, hệ thống bị tắc ở trung ương. Hiện toàn bộ quy trình phê duyệt, điều chỉnh, hủy và cấp tín chỉ đều dồn về một đầu mối, tạo độ trễ lớn trong khi số lượng dự án dự kiến sẽ tăng mạnh. Đề xuất phân cấp toàn diện thẩm quyền cấp tín chỉ carbon cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh gắn với sửa đổi Nghị định 06/2022/NĐ-CP chính là một bước ngoặt thể chế, không chỉ tháo gỡ thủ tục mà còn tối ưu chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Khi địa phương – nơi bám sát nhất nguồn phát thải và bể hấp thụ – được trao quyền, việc kiểm tra, xác minh và hậu kiểm có thể nhanh và sát thực tế hơn. Tuy nhiên, phân quyền nếu không đi kèm cơ chế dữ liệu tập trung sẽ kéo theo rủi ro phân mảnh, đe dọa tính toàn vẹn thị trường và “tính toàn vẹn carbon” nói riêng.
Toàn vẹn thị trường và lộ trình đến sàn giao dịch carbon chính thức
Để vừa phân quyền vừa bảo đảm toàn vẹn thị trường, dự thảo sửa đổi đang đặt trọng tâm vào một hệ thống đăng ký quốc gia tập trung, nơi tất cả kết quả xử lý tín chỉ từ địa phương được đồng bộ thời gian thực. Hệ thống này là “mỏ neo” kỹ thuật để cơ quan trung ương theo dõi vòng đời từng tín chỉ, gắn với mục tiêu thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) và đáp ứng yêu cầu minh bạch của các cơ chế trao đổi quốc tế theo Điều 6 Thỏa thuận Paris. Trong nước, thị trường carbon cũng đang từng bước hình thành, từ giao dịch tín chỉ nội địa đến khả năng kết nối với thị trường quốc tế. Cơ chế phân quyền kèm số hóa dữ liệu được xem là bước đệm để chuẩn bị cho việc vận hành sàn giao dịch carbon chính thức từ giai đoạn 2028–2029. Nếu những cải cách này không được triển khai quyết liệt ngay giai đoạn bản lề, nguy cơ 510 triệu tấn hạn ngạch tiếp tục “đóng băng” trên sổ sách là hoàn toàn có thể xảy ra.
