Từ thời xe điện siêu rẻ đến bước ngoặt thuế pin lithium-ion
Chính sách ưu đãi xe điện của Trung Quốc là tập hợp các biện pháp miễn, giảm thuế cho pin lithium-ion và xe năng lượng mới, nhằm hạ giá thành, kích cầu thị trường nội địa, thúc đẩy xuất khẩu xe điện, đồng thời tạo lợi thế chi phí cho doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất pin đến bán xe hoàn chỉnh. Điểm mấu chốt là: thời kỳ xe điện Trung Quốc giá rẻ được nuôi bằng ưu đãi thuế đã đi đến đoạn kết. Sau 11 năm miễn thuế tiêu thụ đặc biệt cho pin lithium-ion, Bắc Kinh quyết định khôi phục thuế suất đối với loại pin đang chi phối đa số xe điện và hybrid cắm điện. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật đơn thuần mà là thông điệp chính sách: nhà nước sẽ không tiếp tục gánh hộ chi phí cho một ngành đã trưởng thành.
Khôi phục thuế pin và thu hẹp ưu đãi mua xe: áp lực dồn lên người dùng
Theo chính sách công bố tháng 7, pin lithium-ion dùng cho phương tiện năng lượng mới sẽ chịu thuế tiêu thụ 2% từ ngày 1/9 và tăng lên 4% từ tháng 9/2027. Trước đó, từ năm 2015, loại pin này được miễn hoàn toàn thuế, trong khi mức thuế gốc là 4%. Việc khôi phục thuế không tránh khỏi việc đẩy chi phí sản xuất pin lên và doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển phần chi phí này sang giá bán; một nhà sản xuất lớn công khai kế hoạch cộng thêm 2% vào giá sản phẩm. Đồng thời, ưu đãi cho người mua xe cũng bị thu hẹp mạnh: xe năng lượng mới được miễn thuế mua xe 10% đến hết năm 2025, nhưng từ 1/2026 sẽ chịu mức 5% và tăng lên 10% từ 1/2028, tương đương xe động cơ đốt trong. Nói cách khác, người dùng sẽ phải trả gần đủ “giá thật” của xe điện, thay vì được trợ giá bằng thuế như suốt hơn một thập kỷ qua.
Dư thừa công suất pin toàn cầu: cạnh tranh tăng nhưng giá khó giữ thấp
Một nghịch lý đang hình thành: trong khi Trung Quốc tăng thuế pin lithium-ion, năng lực sản xuất pin xe điện trên thế giới lại đang vượt xa nhu cầu. Báo cáo của AlixPartners cho thấy công suất sản xuất pin ở Bắc Mỹ cao gấp 1,9 lần nhu cầu thực tế, ở châu Âu là 2,2 lần, còn tại Trung Quốc là 5,6 lần, mức dư thừa được đánh giá là đặc biệt nghiêm trọng. Công ty này dự báo tỷ lệ dư cung pin xe điện toàn cầu sẽ tăng lên 2,4 lần vào năm 2028 và duy trì quanh mức này đến 2030. Dư cung thường kéo giá xuống, nhưng chi phí nguyên liệu và sản xuất vẫn cao, khiến các hãng khó duy trì việc bán xe điện dưới giá thành trong thời gian dài. Điều đó có nghĩa là các ưu thế chi phí cực thấp vốn làm nên danh tiếng xe điện Trung Quốc giá rẻ sẽ bị thu hẹp, dù cạnh tranh giữa các nhà sản xuất pin và xe điện chắc chắn sẽ gay gắt hơn.
Đáng chú ý, Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc đã phải phát đi cảnh báo tới các nhà sản xuất pin, yêu cầu kiềm chế mở rộng công suất và xử lý rủi ro dư thừa trong lĩnh vực xe điện và lưu trữ năng lượng. Bài học từ ngành năng lượng mặt trời – nơi mở rộng công suất mù quáng đã kéo giá bán xuống, làm biên lợi nhuận lao dốc – đang được nhắc lại. Khi cơ quan quản lý dùng đến ngôn ngữ cảnh báo, đó là dấu hiệu cho thấy mô hình tăng trưởng dựa trên trợ cấp, mở rộng sản suất và giá rẻ đang tới giới hạn. Các doanh nghiệp sản xuất pin buộc phải tính chuyện tái cấu trúc, sáp nhập hoặc chuyển một phần dây chuyền sang sản xuất hệ thống lưu trữ năng lượng phục vụ trung tâm dữ liệu và lưới điện. Cuộc chơi giá rẻ vì vậy sẽ bớt cực đoan, nhường chỗ cho cuộc cạnh tranh về công nghệ, chất lượng và sức bền tài chính.
Ý nghĩa của sự đảo chiều chính sách đối với thị trường khu vực
Điểm quan trọng trong sự đảo chiều chính sách ưu đãi xe điện của Trung Quốc là nhà nước chuyển trọng tâm từ mở rộng thị trường bằng trợ giá sang sàng lọc doanh nghiệp bằng áp lực chi phí. Khi ưu đãi thuế pin lithium-ion bị chấm dứt sau 11 năm và các ưu đãi với xuất khẩu xe điện bị thu hẹp, ngành ô tô Trung Quốc đứng trước một bài kiểm tra khó: liệu các hãng có thể tồn tại và cạnh tranh mà không dựa vào trợ cấp? Song song đó, Bắc Kinh vẫn duy trì ưu đãi cho các công nghệ pin mới như natri-ion, pin thể rắn – những công nghệ chưa phổ biến nhưng được xem là hướng đi dài hạn. Điều này cho thấy mục tiêu sâu xa không phải “ghét” xe điện, mà là buộc ngành phải đổi mới, tránh lặp lại vòng xoáy dư thừa công suất như đã xảy ra với pin mặt trời. Trong bối cảnh dư cung pin toàn cầu được dự báo duy trì đến 2030, nhà nước càng không có lý do để tiếp tục trả hộ phần hóa đơn mà thị trường đã đủ lớn để tự gánh.
Kết luận: Thời xe điện siêu rẻ đã qua, cuộc chơi mới bắt đầu
Từ việc khôi phục thuế tiêu thụ với pin lithium-ion, thu hẹp ưu đãi mua xe điện đến cảnh báo dư thừa công suất pin, Trung Quốc đang gửi đi thông điệp rõ ràng: kỷ nguyên xe điện Trung Quốc giá rẻ nhờ trợ cấp đã kết thúc. Các chính sách mới sẽ kéo giá pin lên, khiến giá xe và chi phí trong chuỗi cung ứng tăng theo. Trong ngắn hạn, người dùng quen với mặt bằng giá thấp sẽ cảm nhận sức ép. Trong dài hạn, thị trường xe điện toàn cầu có cơ hội lành mạnh hơn, bởi doanh nghiệp phải cạnh tranh bằng công nghệ, chất lượng, độ tin cậy và năng lực quản trị rủi ro, thay vì đua nhau hạ giá nhờ trợ cấp và mở rộng công suất bằng mọi giá. Nếu muốn hưởng lợi từ cuộc chơi mới, các thị trường khu vực cần nhìn rõ xu hướng: xe điện sẽ không còn là sản phẩm được nhà nước “nuôi”, mà là ngành công nghiệp phải tự đứng trên đôi chân của mình.
