Giữ chân nhà khoa học Việt Nam: câu chuyện niềm tin, không phải bảng lương
Giữ chân nhà khoa học Việt Nam có vị thế quốc tế là bài toán xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu dựa trên niềm tin, quyền tự chủ chuyên môn và môi trường làm việc tốt, trong đó chế độ lương chỉ là yếu tố hỗ trợ chứ không phải điều kiện quyết định cho lựa chọn gắn bó lâu dài của họ với quê hương. Sau nhiều năm làm việc và kết nối trong môi trường khoa học quốc tế, Giáo sư Trần Thanh Vân khẳng định tiền lương chưa chắc là yếu tố quyết định để một nhà khoa học giỏi lựa chọn trở về Việt Nam. Cái họ cần là được tin tưởng để toàn quyền phát triển ý tưởng, xây dựng nhóm nghiên cứu và sử dụng nguồn lực mà không bị trói buộc bởi những tầng nấc quản lý nặng tính hành chính. Nếu chúng ta tiếp tục nhìn giữ chân tài năng như một bài toán tiền lương, khoa học Việt Nam sẽ mãi chậm chân trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.
Niềm tin và tự chủ chuyên môn: điều kiện tiên quyết để giữ chân tài năng
Theo Giáo sư Trần Thanh Vân, điều mà những nhà khoa học lớn coi trọng nhất là sự tin tưởng từ hệ thống mà họ làm việc. Niềm tin này chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành quyền tự chủ chuyên môn: tự chọn hướng nghiên cứu, cộng sự, cách tổ chức phòng thí nghiệm và cách dùng kinh phí. Ông nhấn mạnh nhà khoa học không thể sáng tạo nếu mọi quyết định chuyên môn đều phải đi qua quá nhiều tầng nấc quản lý. Điều này đặc biệt đúng với nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài đã quen với chuẩn mực quốc tế: họ không cam chịu cảnh “xin – chờ – duyệt” cho từng quyết định chuyên môn nhỏ. Khi thủ tục kéo dài, cơ hội nghiên cứu hay hợp tác khoa học quốc tế có thể trôi qua trước khi nguồn lực được giải ngân. Vì vậy, muốn giữ chân tài năng, Nhà nước phải coi tự chủ chuyên môn là cam kết chính sách, không phải ưu ái cá nhân.
ICISE và IFIRSE: minh chứng cho sức mạnh của môi trường tự chủ
Câu chuyện của Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) và Viện Nghiên cứu Khoa học và Giáo dục liên ngành (IFIRSE) là minh họa thuyết phục nhất cho vai trò của môi trường tự chủ và hợp tác khoa học quốc tế. Từ năm 1993, Hội Khoa học “Gặp gỡ Việt Nam” đã tổ chức các chuỗi hội nghị khoa học quốc tế, làm cầu nối giữa cộng đồng khoa học Việt Nam và thế giới, đồng thời hỗ trợ đào tạo nhân lực khoa học chuyên sâu cho Việt Nam. Tính đến tháng 12/2024, ICISE đã tổ chức hơn 120 hội nghị khoa học quốc tế và 40 trường học chuyên đề, thu hút hơn 16.500 nhà khoa học từ 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có 18 giáo sư đoạt giải Nobel. Với IFIRSE, từ ý tưởng của Giáo sư Jerome Friedman, một nhà khoa học đoạt Giải Nobel Vật lý, viện này đã liên tục nằm trong top 5 cơ sở nghiên cứu hàng đầu Việt Nam theo Nature Index giai đoạn 2017–2020. Những con số này chỉ xuất hiện khi nhà khoa học được trao quyền định đoạt việc chuyên môn và được đánh giá bằng kết quả đầu ra chứ không phải quy trình hình thức.
Vai trò của Nhà nước: từ tăng lương sang tháo trói thể chế
Cuộc gặp giữa Thủ tướng Lê Minh Hưng với Giáo sư Trần Thanh Vân và Giáo sư Lê Kim Ngọc cho thấy Nhà nước đã nhìn rõ hơn vai trò của khoa học và trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Thay mặt lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Thủ tướng khẳng định trân trọng những cống hiến và đóng góp quý báu của hai giáo sư, nhất là cho sự nghiệp phát triển khoa học, giáo dục và hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Ông nhấn mạnh Đảng, Nhà nước xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt để đất nước phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới. Quan trọng hơn, Chính phủ cam kết tiếp tục rà soát, sửa đổi, hoàn thiện chính sách và tạo môi trường thuận lợi để chuyên gia, trí thức người Việt Nam ở nước ngoài tiếp tục đóng góp. Không chỉ dừng ở lời hứa, Thủ tướng đã giao Bộ Khoa học và Công nghệ làm đầu mối, phối hợp các bộ, ngành, địa phương khẩn trương xử lý kiến nghị, đơn giản hóa thủ tục để ICISE phát triển tốt hơn nữa. Đây là bước chuyển từ logic “cấp phép – kiểm soát” sang “tháo trói – đồng hành” mà cộng đồng nhà khoa học Việt Nam mong đợi.
Từ “kéo người về” sang “trao quyền để họ mọc rễ”
Một đóng góp quan trọng khác của Giáo sư Trần Thanh Vân là thay đổi cách chúng ta hiểu về chiến lược giữ chân tài năng. Ông đồng tình với quan điểm nhân tài không nhất thiết phải trở thành công chức hay làm việc toàn thời gian trong nước; điều quan trọng là trí tuệ Việt Nam ở bất cứ đâu cũng là một phần của hệ sinh thái khoa học trong nước. Tuy nhiên, ông vẫn mong có những nhà khoa học Việt Nam “mọc rễ” tại quê hương, không chỉ về một hai tháng cho đủ chương trình tham quan mà xây dựng cả sự nghiệp, nhóm nghiên cứu, thế hệ học trò mới. Để điều này xảy ra, chúng ta phải đi xa hơn chính sách đãi ngộ ngắn hạn: cần những trung tâm nghiên cứu với môi trường làm việc tốt, nguồn lực đủ mạnh và quyền chủ động rõ ràng để trở thành điểm đến hấp dẫn đối với các nhà khoa học giỏi. Khi người tài được trao quyền thật sự, họ không chỉ quay về; họ sẽ mang theo mạng lưới hợp tác khoa học quốc tế, kéo cả thế giới đến với Việt Nam.
