Âm nhạc dân gian thế hệ trẻ: từ di sản “để kho” đến sở thích sống động
Âm nhạc dân gian thế hệ trẻ là cách thế hệ mới tiếp nhận, thực hành và sáng tạo lại các làn điệu, trò diễn, nhạc cụ truyền thống thông qua những hình thức giáo dục, biểu diễn, số hóa và tương tác phù hợp với nhịp sống hiện đại, vừa bảo tồn di sản văn hóa vừa đáp ứng nhu cầu giải trí và thể hiện bản sắc của giới trẻ. Những năm gần đây, bài toán không còn là “có di sản hay không”, mà là “di sản sống hay chết trong đời sống thanh niên”. Chi nhánh Hội Văn nghệ Dân gian tại Hưng Yên sau khi kế thừa gần 60 năm sưu tầm, nghiên cứu và truyền bá giá trị địa phương đã nhận thấy xuất bản sách hay báo cáo khoa học không đủ để tạo đời sống mới cho di sản. Nếu âm nhạc dân gian chỉ nằm yên trong kho sách, kho dữ liệu, nó sẽ biến thành ký ức tĩnh chứ không phải năng lượng văn hóa.
Chiến lược số hóa: dữ liệu phải sống, không chỉ lưu
Điểm đột phá đầu tiên đến từ tư duy số hóa tại Hưng Yên: thay vì coi chuyển đổi số như “kho lưu trữ”, các nhà nghiên cứu đề xuất xây dựng Ngân hàng dữ liệu di sản số với âm thanh, hình ảnh, video, không gian diễn xướng, nghi lễ và câu chuyện của nghệ nhân. Theo quan điểm này, dữ liệu phải được chuẩn hóa theo tiêu chí “Đúng – Đủ – Sạch – Sống”, nghĩa là có thể dùng ngay cho lớp học, chương trình trải nghiệm, trò chơi tương tác chứ không chỉ để tra cứu. Khi dân ca, truyện cổ, tích trò được chuyển thành sách tranh tương tác, giáo trình, hướng dẫn trải nghiệm, âm nhạc dân gian thế hệ trẻ không còn là thứ xa lạ mà thành nội dung giáo dục và giải trí hằng ngày. Nói thẳng: nếu sản phẩm số không chạm được vào lớp học, câu lạc bộ, sân khấu cộng đồng, thì mọi chuyển đổi số chỉ là thao tác kỹ thuật, không phải chiến lược văn hóa.
Mô hình câu lạc bộ: nơi âm nhạc dân gian trở thành nghề và mạng lưới
Câu lạc bộ dân ca Thanh Sen ở Hà Tĩnh cho thấy âm nhạc dân gian chỉ sống được với giới trẻ khi nó có không gian diễn, mạng lưới cộng đồng và nguồn lực tài chính tối thiểu. Từ một góc nhỏ của những người yêu dân ca, câu lạc bộ đã tự tổ chức hoạt động, tự gây quỹ, mở rộng đối tượng biểu diễn đến các lễ khai mạc, lễ hội, sinh hoạt tôn giáo và chương trình tri ân các danh nhân như Nguyễn Du hay Nguyễn Công Trứ. Đáng chú ý, câu lạc bộ đã thu hút nhiều bạn trẻ, có người ban đầu chưa từng hát dân ca, còn e ngại, nhưng sau khi được hướng dẫn đã trở thành lực lượng nòng cốt. Vấn đề là khó giữ chân người trẻ: họ cần thu nhập, cần cảm giác nghề nghiệp chứ không phải chỉ “đam mê vô điều kiện”. Việc đầu tư khoảng 60 triệu đồng vào trang phục, đạo cụ, bộ trống truyền thống và tạo chương trình trống kết hợp làn điệu dân gian cho nhiều loại sự kiện cho thấy một chiến lược rõ ràng: biến đam mê thành dịch vụ văn hóa có thù lao.
Trung tâm văn hóa chiến lược: đưa nghệ thuật truyền thống hiện đại hơn với công chúng trẻ
Các trung tâm văn hóa cấp tỉnh đang âm thầm đóng vai trò “nhà thiết kế” trải nghiệm di sản cho công chúng trẻ. Qua hệ thống pano, tranh cổ động ở quảng trường, bảo tàng, công viên, thông tin chính trị – văn hóa được diễn đạt bằng hình ảnh dễ tiếp nhận, bám theo những sự kiện lớn như lễ kỷ niệm 300 năm ngày sinh Lê Quý Đôn hay Đại hội thể dục thể thao. Song song, hơn 20 buổi trình diễn di sản phi vật thể đã giới thiệu chèo, trống quân, ca trù, xẩm trong đời sống đương đại, biến nghệ thuật truyền thống hiện đại theo nghĩa là xuất hiện ở không gian mở, kết hợp âm thanh – ánh sáng – truyền thông để tăng sức hút. "Từ năm 2025 đến nay, các chương trình ca, múa, nhạc đã vừa truyền tải nội dung tuyên truyền, vừa phát hiện và bồi dưỡng lực lượng nòng cốt cho phong trào văn nghệ quần chúng". Việc ứng dụng mạng xã hội như Facebook, Zalo để biên tập hình ảnh, thông tin phù hợp từng nền tảng cho thấy tư duy rõ ràng: muốn bảo tồn di sản văn hóa, phải tiếp cận nơi người trẻ đang hiện diện.
Cầu nối cần thiết: kết hợp nghiên cứu, biểu diễn và lợi ích thế hệ trẻ
Điểm chung của những mô hình thành công là không xem bảo tồn di sản văn hóa như việc trưng bày mà là quá trình thương lượng liên tục với nhu cầu của thế hệ trẻ. Nghiên cứu chỉ có ý nghĩa khi đi tới người học, người thực hành và công chúng; biểu diễn chỉ sống lâu nếu nghệ nhân có sân khấu ổn định, cơ hội tương tác và nguồn lực để bám nghề. Từ câu chuyện Thanh Sen, có thể thấy di sản cần không gian diễn, cơ chế hỗ trợ tài chính cho mô hình xã hội hóa hiệu quả và giới hạn rõ ràng để yếu tố thị trường không lấn át giá trị cốt lõi. Về phía trung tâm văn hóa chiến lược, định hướng sắp tới là nâng cao tính định hướng trong tuyên truyền, đẩy mạnh chuyển đổi số và hỗ trợ phong trào văn hóa cơ sở nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản truyền thống, đáp ứng tốt hơn nhu cầu hưởng thụ tinh thần của Nhân dân. Nếu những định hướng này gắn chặt với thực tế đời sống thanh niên – từ việc làm, môi trường sáng tạo đến cộng đồng – âm nhạc dân gian thế hệ trẻ sẽ không chỉ là khẩu hiệu, mà thành một dòng chảy văn hóa mới.
