Từ 7 huy chương Olympic AI đến tín hiệu nâng tầm giáo dục
Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế và các giải VEX Robotics là những cuộc thi học sinh quốc tế trong lĩnh vực STEM, nơi thí sinh phải giải quyết trọn vẹn bài toán công nghệ từ ý tưởng, thiết kế đến lập trình, kiểm thử và trình bày giải pháp trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.
Điểm đáng nói không chỉ là số huy chương Olympic AI mà là cách chúng ta đạt được chúng. Tại Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế lần thứ ba ở Astana, Kazakhstan, cuộc thi quy tụ 108 đội tuyển quốc gia và vùng lãnh thổ với 471 học sinh thi lập trình AI cá nhân. Trong bối cảnh cạnh tranh ấy, đoàn Việt Nam có 7/8 thí sinh đoạt giải, gồm 2 huy chương Vàng, 1 huy chương Bạc và 4 huy chương Đồng. Đây không phải câu chuyện “may mắn mùa giải tốt”, mà là chỉ dấu rõ ràng rằng giáo dục STEM quốc tế đã trở thành một mặt trận mà học sinh Việt Nam có thể cạnh tranh ngang ngửa. "Với kết quả đạt được, Đội tuyển Việt Nam khẳng định năng lực cạnh tranh ở nhóm đầu thế giới trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo".
Bên trong thành công: hệ sinh thái ôn luyện Olympic AI
Nếu chỉ nhìn vào bảng huy chương Olympic AI, chúng ta dễ quên rằng phía sau là một quy trình tuyển chọn và đào tạo khá hiện đại. Năm 2026 là năm đầu tiên Bộ GD-ĐT tổ chức riêng đội tuyển quốc gia Olympic Trí tuệ nhân tạo với hai vòng thi – một quyết định cho thấy nhà quản lý đã bắt đầu coi AI là sân chơi chiến lược, ngang tầm với toán hay tin học.
Vòng 1 có 1.188 học sinh từ 34 tỉnh, thành phố thi trực tuyến để chọn 246 em vào vòng 2. Đây không chỉ là con số ấn tượng, mà là minh chứng rằng nguồn học sinh quan tâm đến AI đang lan rộng, không bó hẹp trong vài trường chuyên lớn. Tại vòng 2, thí sinh thi trực tiếp lập trình AI trên máy tính để chọn 8 học sinh xuất sắc tham dự quốc tế. Đề thi yêu cầu trọn quy trình: phân tích dữ liệu, chọn phương pháp, lập trình, huấn luyện, tối ưu mô hình, kiểm thử và hoàn thiện sản phẩm. Nghĩa là cách ôn luyện không thể còn kiểu “thuộc dạng bài”, mà buộc thầy trò phải hướng tới tư duy hệ thống, làm việc với dữ liệu thật và áp lực tài nguyên tính toán có hạn.
VEX Robotics Việt Nam: học sinh làm chủ công nghệ từ phòng lab
Trong khi Olympic AI rèn năng lực thuật toán, VEX Robotics Việt Nam đang tạo ra sân chơi nơi học sinh chạm tay vào công nghệ. Tại Trường THCS và THPT Đinh Thiện Lý, phòng Robotics suốt mùa hè luôn sôi nổi: mô hình robot hoàn thiện dần qua từng bản thiết kế CAD, các cơ cấu lắp ráp rồi thử nghiệm liên tục để tối ưu hiệu quả. Đây là hình ảnh hiếm thấy nếu so với nhiều tiết học STEM vẫn nặng thuyết trình, ít thực hành.
Chương trình bồi dưỡng đội tuyển VEX Robotics giai đoạn 1 kéo dài từ 17/6 đến 25/9 với khoảng 80 tiết học. Quan trọng hơn, chương trình được thiết kế theo hướng học qua trải nghiệm, nơi học sinh tự nghiên cứu luật thi đấu, xây dựng chiến thuật, dựng mô hình CAD, chế tạo cơ khí, lập trình cảm biến thông minh, đồng thời rèn quản lý dự án, làm việc nhóm, viết Engineering Notebook và bảo vệ giải pháp kỹ thuật bằng tiếng Anh. Thành quả không chỉ là chiếc Design Award tại bảng Math – giải thưởng danh giá thứ hai tại VEX Worlds do team 27908V-LSTS Singularity giành được, mà là việc học sinh được đặt vào đúng vai trò “kỹ sư nhỏ” trong một dự án công nghệ hoàn chỉnh.
Truyền lửa qua nhiều thế hệ: mô hình cộng đồng STEM bền vững
Điểm khác biệt của những mô hình STEM thành công nằm ở cách nhà trường xây dựng cộng đồng. Tại Đinh Thiện Lý, giáo viên Tin học không làm thay, không đưa lời giải sẵn, mà đóng vai trò người đồng hành, định hướng và phản biện để học sinh tự tìm ra phương án tối ưu. Mỗi lỗi sai trong phòng lab không bị xem là thất bại, mà là dữ liệu cho lần cải tiến tiếp theo – chính tư duy này mới nuôi được đam mê kỹ thuật lâu dài.
Sự trở lại của cựu thành viên đội tuyển trong vai trò trợ giảng cũng là chi tiết đáng học hỏi. Minh Khang – sinh viên Kỹ thuật Hàng không Vũ trụ, đại sứ VEX Robotics Việt Nam 2027 – hỗ trợ thiết kế CAD và tối ưu kỹ thuật; trong khi Xuân Phú, sinh viên Kỹ thuật Cơ khí, trực tiếp hướng dẫn thiết kế, chế tạo, kiểm thử robot. Việc kinh nghiệm và văn hóa đội tuyển được truyền nối tạo nên một “vòng tuần hoàn tri thức” bền vững. Sau giai đoạn huấn luyện, trường sẽ chọn 5 đội đại diện tham gia mùa giải VEX V5 Robotics Competition 2026–2027. Đáng chú ý, mục tiêu cốt lõi không chỉ là giải thưởng, mà là xây dựng cộng đồng Robotics bền vững, để học sinh phát triển năng lực đổi mới sáng tạo và sẵn sàng hội nhập với sân chơi công nghệ hàng đầu thế giới.
Bài học cho chiến lược giáo dục STEM quốc tế của Việt Nam
Khi nhìn chung hai câu chuyện – huy chương Olympic AI và Design Award VEX Robotics – có thể thấy rõ: học sinh Việt Nam không thiếu năng lực, vấn đề là chúng ta có tạo được hệ sinh thái đúng để năng lực ấy nảy nở hay không. Số quốc gia và vùng lãnh thổ tham dự Olympic AI tăng mạnh, đề thi được dịch sang 44 ngôn ngữ, nghĩa là cuộc chơi giáo dục STEM quốc tế ngày càng đông và khó. Ai chậm đổi mới sẽ bị bỏ lại rất nhanh.
Điều tích cực là chúng ta đã có những hạt nhân mô hình: một bên là hệ thống tuyển chọn hai vòng, mở rộng tiếp cận tới 1.188 học sinh trong nước; bên kia là chương trình STEM dựa trên trải nghiệm với 80 tiết học chuẩn bị cho đấu trường VEX Robotics quốc tế. Câu hỏi tiếp theo phải là: làm sao nhân rộng cách làm này tới nhiều trường hơn, tỉnh thành hơn, thay vì để thành tích chỉ tập trung ở vài “điểm sáng”. Khi huy chương Olympic AI và chiến thắng VEX Robotics không còn là ngoại lệ, mà trở thành hình ảnh quen thuộc của các cuộc thi học sinh quốc tế, lúc đó chúng ta mới có thể nói tới một nền giáo dục STEM đủ sức cạnh tranh dài hạn, chứ không chỉ là vài mùa giải rực rỡ.
