Chiến dịch trừng phạt hàng không Iran: không chỉ là thêm một gói biện pháp
Chiến dịch trừng phạt hàng không Iran mới của Mỹ là một bước leo thang nhằm đưa gần như toàn bộ ngành hàng không Iran ra khỏi thị trường quốc tế, bằng cách kết hợp các lệnh trừng phạt trực tiếp lên 27 hãng bay trong nước cùng mạng lưới công ty nước ngoài hỗ trợ mua máy bay, phụ tùng và công nghệ nhạy cảm, với mục tiêu cắt đứt khả năng Tehran sử dụng hệ sinh thái hàng không để vận chuyển nhân sự, vũ khí và hàng hóa bị cáo buộc là bất hợp pháp. Thông điệp cốt lõi của Washington khá rõ ràng: trừng phạt hàng không Iran giờ không dừng lại ở vài hãng bay “tai tiếng”, mà chuyển thành chiến lược cô lập toàn ngành khỏi hệ thống giao thương và tài chính toàn cầu. Khi Bộ Tài chính Mỹ tuyên bố tổng cộng 36 đối tượng nằm trong danh sách mục tiêu mới, bao gồm các hãng hàng không Iran và nhiều công ty ở UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Malaysia, Kazakhstan, họ đang nhắm vào hệ sinh thái chứ không chỉ một mắt xích. Đây là bước chuyển chất, không phải tăng lượng đơn thuần.
Những hãng bay và công ty bị siết: từ Mahan Air đến mạng lưới trung gian
Điểm đáng bàn nhất trong gói lệnh trừng phạt Mỹ Iran lần này là cách Washington mở rộng tầm ngắm từ Mahan Air sang toàn bộ mạng lưới hỗ trợ ngành hàng không Iran. Mahan Air từ lâu đã nằm trong danh sách trừng phạt vì bị cáo buộc hỗ trợ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran vận chuyển nhân sự, vũ khí và thiết bị quân sự. Nhưng gói 36 lệnh mới không chỉ nhắc lại câu chuyện cũ, mà đánh thẳng vào những doanh nghiệp bị cho là “chân tay” của Mahan Air. Bộ Tài chính Mỹ xác nhận 27 hãng hàng không Iran bị nhắm đến, cùng các công ty đặt trụ sở tại Thổ Nhĩ Kỳ và UAE, với cáo buộc hỗ trợ Mahan Air mua ít nhất ba chiếc Boeing 777 đã bị loại khỏi khai thác ở thị trường khác. Cùng lúc, các công ty bình phong, trung gian tại Malaysia, Kazakhstan và một số đơn vị cung cấp dịch vụ vận tải hàng hóa, đại lý bán hàng tổng hợp cho các chuyến bay quốc tế của Mahan Air cũng lọt vào danh sách. Một câu nói có sức trích dẫn mạnh là đánh giá của quan chức Bộ Tài chính Mỹ: với động thái lần này, Washington "về cơ bản đang đưa toàn bộ lĩnh vực hàng không của nền kinh tế Iran ra khỏi thị trường".
Tại sao Mỹ chọn thời điểm này và muốn đạt điều gì?
Việc Mỹ công bố 36 lệnh trừng phạt mới liên quan Iran vào ngày 8/9 không phải diễn ra trong khoảng trống chính trị, mà bám sát chiến dịch gây sức ép kinh tế đang được mở rộng. Từ ngày 24/8, Bộ Tài chính Mỹ đã mở rộng phạm vi các lĩnh vực của Iran có thể trở thành mục tiêu trừng phạt thứ cấp, gồm hàng không, vận tải biển, công nghệ, vàng và tài sản kỹ thuật số. Nghĩa là ngành hàng không Iran bước vào tâm bão trừng phạt đúng lúc Washington muốn biến Tehran thành "Economic Outcast" – kẻ bị khai trừ kinh tế. Lý do được nêu khá nhất quán: Mỹ cáo buộc Iran sử dụng mạng lưới hàng không để vận chuyển vũ khí, nhân sự, hàng hóa bất hợp pháp và tiếp cận công nghệ nhạy cảm có nguồn gốc từ Mỹ qua các tuyến đường, công ty bình phong ở nước ngoài. Bằng việc đình chỉ ba giấy phép cho phép một số chuyến bay quá cảnh và việc khai thác máy bay thương mại có nguồn gốc từ Mỹ vào Iran, Washington muốn vừa siết đường kỹ thuật, vừa gửi thông điệp răn đe đến mọi mắt xích còn tham gia chuỗi cung ứng này.
Tác động thực tế: ngành hàng không Iran và hành khách sẽ chịu gì?
Ngành hàng không Iran vốn đã chịu ảnh hưởng nặng nề của các lệnh trừng phạt quốc tế, dẫn tới việc các hãng bay gặp khó trong tiếp cận máy bay, phụ tùng và dịch vụ bảo dưỡng. Đợt trừng phạt hàng không Iran mới này đặt thêm một tầng áp lực lên khả năng duy trì đội bay và mạng lưới khai thác, vốn phụ thuộc đáng kể vào nguồn máy bay, phụ tùng và công nghệ từ nước ngoài. Đối với hành khách Iran, điều đó có thể đồng nghĩa với máy bay cũ hơn được sử dụng lâu hơn, ít lựa chọn đường bay quốc tế, giá vé và chất lượng dịch vụ khó cải thiện do thiếu đầu tư mới. Khi OFAC đình chỉ các giấy phép cho phép hãng không thuộc Mỹ khai thác máy bay thương mại có nguồn gốc từ Mỹ vào Iran, những tuyến bay quá cảnh hoặc hợp tác đội bay sẽ bị co lại. Ngay cả Iran Air, trong khi Tổng giám đốc tuyên bố đang tìm cách khôi phục đường bay tới châu Âu sau khi bị EU trừng phạt, cũng sẽ phải tính lại bài toán khi không gian hoạt động quốc tế bị thu hẹp thêm.
Hiệu ứng lan tỏa: các hãng bay quốc tế có dám tiếp tục bắt tay với Iran?
Điểm sắc bén nhất của lệnh trừng phạt Mỹ Iran lần này nằm ở việc gieo rủi ro trực tiếp lên các đối tác quốc tế – hãng bay nước ngoài, công ty trung gian, đại lý bán hàng và mạng lưới vận tải hàng hóa. Washington cảnh báo rõ rằng các công ty, cá nhân tiếp tục hỗ trợ các hãng hàng không Iran thông qua việc chuyển giao máy bay, cung cấp dịch vụ vận chuyển hàng hóa hoặc hỗ trợ đại lý bán hàng có thể bị cô lập khỏi hệ thống tài chính toàn cầu. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nhấn mạnh Mỹ đang coi hàng không, tài sản kỹ thuật số và ngành hàng hải là những mục tiêu tiếp theo trong chiến dịch gây sức ép lên Tehran. Hệ quả là chiến dịch không chỉ tấn công nội bộ ngành hàng không Iran, mà còn mở rộng sang các hãng bay quốc tế và công ty trung gian liên quan Iran: tiếp tục giao dịch với các hãng hàng không Iran có thể kéo theo nguy cơ bị Washington trừng phạt và mất khả năng tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ. Đồng thời, Anh công bố dự luật tăng cường trừng phạt Iran, bao gồm hạn chế thương mại, tài chính và cấm phần lớn máy bay Iran vào không phận nếu không được miễn trừ. Đây là dấu hiệu cho thấy không gian hợp tác quốc tế của ngành hàng không Iran sẽ ngày càng bị bó hẹp, buộc các đối tác phải lựa chọn giữa thị trường Iran và hệ thống tài chính phương Tây.
