Lệnh trừng phạt hàng không Iran: Từ cảnh báo đến nguy cơ bị cô lập toàn cầu
Trừng phạt hàng không Iran là gói biện pháp tài chính và kỹ thuật mà Bộ Tài chính Mỹ áp đặt nhằm hạn chế hoặc vô hiệu hóa hoạt động quốc tế của các hãng bay Iran, đồng thời đe dọa trừng phạt thứ cấp mọi sân bay, doanh nghiệp và tổ chức nước ngoài tiếp tục cung cấp nhiên liệu, dịch vụ mặt đất hay bán vé cho những hãng này, khiến mạng lưới kết nối hàng không của Iran bị co hẹp và có nguy cơ bị cô lập gần như hoàn toàn. Trong bối cảnh chính sách Iran Mỹ đang leo thang, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố rằng, kể từ ngày 23/9, các hãng hàng không Iran “sẽ không thể hoạt động ở bất cứ đâu trên thế giới” do các lệnh trừng phạt của Mỹ. Đây không chỉ là một biện pháp trừng phạt kinh tế, mà còn là đòn đánh trực tiếp vào khả năng kết nối của Iran với thế giới, buộc các nước thứ ba lựa chọn giữa hợp tác với Tehran và tiếp cận hệ thống tài chính bằng đồng USD.
Chiến lược của Washington: Từ danh sách đen đến “Ngày D kinh tế”
Điểm mấu chốt của vòng lệnh trừng phạt Mỹ Iran lần này là chuyển trọng tâm từ từng hãng bay riêng lẻ sang toàn bộ hệ sinh thái hỗ trợ, nhằm biến hàng không thành mũi giáp công mới trong chiến dịch “Ngày D kinh tế” mà ông Bessent từng tuyên bố dành cho Iran. Ngày 8/9, Bộ Tài chính Mỹ đã áp đặt lệnh trừng phạt với 36 mục tiêu hỗ trợ ngành hàng không Iran, trong đó bao gồm tất cả các hãng hàng không Iran còn lại trước đó chưa bị trừng phạt. Một phát biểu đáng chú ý là: “Ngoài hai hãng hàng không lớn nhất là Mahan Air và Iran Air vốn đã bị trừng phạt từ trước, nay có thêm 27 hãng vận tải khác trong danh sách”. Đây là bước leo thang rõ ràng trong chính sách Iran Mỹ, khi Washington cáo buộc Tehran dùng mạng lưới hàng không để vận chuyển vũ khí, nhân lực và hàng hóa cho các hoạt động quân sự.
Tác động tức thì: Đình chỉ chuyến bay Iran và cú sốc cho hành khách khu vực
Ngay ngày đầu lệnh trừng phạt hàng không Iran có hiệu lực, chuỗi đình chỉ chuyến bay Iran diễn ra như hiệu ứng domino. Các chuyến bay Iran tới Baghdad và Muscat bị dừng từ nửa đêm 23/9, trong khi một đại lý du lịch tại Tehran cho biết các chuyến tới Baghdad, Muscat, Qatar, Georgia và Azerbaijan đều bị đình chỉ. Iraq thông báo đình chỉ các chuyến bay của các hãng hàng không Iran đến sân bay Baghdad sau khi Washington cảnh báo nguy cơ trừng phạt thứ cấp, đồng thời thảo luận chuyển một số đường bay sang Najaf. Đây là minh chứng rõ ràng cho sức nặng của lệnh trừng phạt Mỹ Iran: các chính phủ và nhà khai thác sân bay buộc phải đặt câu hỏi đâu là lằn ranh chấp nhận rủi ro trước đe dọa bị loại khỏi hệ thống tài chính bằng USD. Với hành khách, điều này không chỉ là bất tiện; nó phá vỡ thói quen di chuyển tôn giáo, thương mại và gia đình vốn phụ thuộc mạnh vào trục Iran–Iraq–Vùng Vịnh.
Không gian xoay sở của Iran: Tựa vào đối tác còn sẵn sàng mở cửa
Dù bị siết chặt, hàng không Iran chưa hoàn toàn bị khóa cửa. Ngay trong ngày 23/9, một chuyến bay của Mahan Air vẫn hạ cánh tại Quảng Châu, và một chuyến khác tới Thượng Hải được lên lịch trong ngày. Trung Quốc công khai phản đối các biện pháp trừng phạt của Mỹ, gọi đó là lệnh trừng phạt đơn phương không có cơ sở trong luật pháp quốc tế. Một số đường bay tới Istanbul và các điểm đến như Trung Quốc, Armenia, UAE vẫn được duy trì, dù nhiều chuyến khác đã bị hủy. Điều này cho thấy chiến lược cô lập hàng không Iran của Washington chưa đạt hiệu quả tuyệt đối: mạng lưới vẫn tồn tại, nhưng bị co hẹp, phụ thuộc ngày càng nhiều vào số ít đối tác sẵn sàng thách thức lệnh trừng phạt Mỹ Iran. Về dài hạn, điều này làm tăng chi phí đi lại, logistics, và khiến Iran lệ thuộc hơn vào những quốc gia chấp nhận rủi ro chính trị khi tiếp tục mở cửa cho các hãng bay Iran.
Hệ lụy khu vực: Iraq bị kẹp giữa Washington và Tehran
Iraq là minh họa rõ nhất cho việc lệnh trừng phạt hàng không Iran đã biến các sân bay khu vực thành “chiến trường proxy” mới. Sau cảnh báo của Mỹ, Baghdad quyết định đình chỉ các chuyến bay Iran đến thủ đô và chỉ giữ khả năng chuyển hướng sang Najaf. Đây không chỉ là tính toán kỹ thuật; nó phản ánh thế kẹp chiến lược: nếu phớt lờ lệnh trừng phạt Mỹ Iran, Iraq đối mặt nguy cơ bị trừng phạt thứ cấp; nếu tuân thủ, nước này tự làm suy yếu tính kết nối với một đối tác láng giềng quan trọng. Các lệnh trừng phạt mới không chỉ nhắm vào hãng bay, mà còn vào sân bay, doanh nghiệp cung cấp nhiên liệu, dịch vụ mặt đất và hệ thống bán vé, nghĩa là kéo cả chuỗi giá trị hàng không vào “vùng rủi ro”. Theo thời gian, xu hướng này có thể buộc nhiều quốc gia trong khu vực phải chọn bên rõ ràng hơn, đẩy phân cực Trung Đông lên một nấc mới và kéo theo nguy cơ sai lệch tính toán giữa Washington, Tehran và các thủ đô Arab.
