Khi âm nhạc phải tự nuôi mình: định nghĩa một thời lưu diễn
Những câu chuyện kinh tế của NSND Quang Thọ trong các chuyến lưu diễn âm nhạc cổ điển là ký ức về một thời nghệ sĩ phải tự xoay xở nuôi chính chương trình của mình, khi Học viện Âm nhạc Quốc gia và các đoàn nghệ thuật chưa có đủ nguồn lực, doanh thu âm, phải vay mượn, bán cà phê, thuốc lá để bù lỗ nhưng vẫn kiên trì giữ lửa sân khấu và lý tưởng âm nhạc hàn lâm.
Điều đáng nói ở đây không phải là chuyện “làm kinh tế chợ đen” mà là cách một thế hệ nghệ sĩ chấp nhận trả giá để giữ cho âm nhạc bác học không bị đứt mạch. NSND Quang Thọ, cựu sinh viên Trường Âm nhạc Việt Nam từ năm 1972, không kể lại như một giai thoại vui, mà như một lời nhắc: nghệ sĩ cổ điển không sống ngoài quy luật kinh tế, họ chỉ chọn chịu khó hơn để không phải hạ thấp chuẩn mực nghệ thuật.
Doanh thu âm và những khoản vay: mặt khuất của lưu diễn âm nhạc cổ điển
Khoảng năm 1986, đoàn công tác do NSND Trung Kiên làm trưởng đoàn, gồm 6 ca sĩ và 2 nhạc công độc tấu, lên đường lưu diễn nhiều tỉnh thành để gây quỹ hướng tới kỷ niệm 30 năm Trường Âm nhạc Việt Nam. Đó không phải tour hoành tráng với dàn nhạc lớn, mà là những buổi diễn ngoài trời giản dị, chủ yếu với đàn piano, organ, guitar.
Nhưng các buổi diễn ấy liên tiếp bị lỗ. Có những đêm không đủ doanh thu, thậm chí doanh thu bị âm, và NSND Trung Kiên phải vay tiền để bù lỗ chi phí thực hiện chương trình. Nếu ở thời nay, nhiều đoàn sẽ chọn cắt giảm chất lượng hoặc chiều gu thị trường để dễ bán vé hơn. Họ thì không. Họ chấp nhận mang gánh nặng nợ nần cá nhân để bảo vệ tiêu chuẩn của lưu diễn âm nhạc cổ điển, coi đó là phần không tách rời trong “kinh tế nghệ sĩ” của mình.
Hai tạ cà phê, mười kiện thuốc lá và bài học kinh tế nghệ sĩ
Kỷ niệm sâu sắc nhất trong lời kể của NSND Quang Thọ là khi đoàn dừng chân ở Buôn Ma Thuột, sau chuỗi show lỗ vốn. Tỉnh ủy lo sân khấu, chỗ ăn ở, tiền bồi dưỡng và cho đoàn mua 2 tạ cà phê mang về Bắc. Trong bối cảnh bao cấp, việc di chuyển hàng hóa bị kiểm soát gắt gao, nhưng đoàn nghệ thuật nhận được sự ưu tiên đặc biệt.
Đang trên đường về Nha Trang, thương lái tìm đến mua toàn bộ số cà phê, giúp đoàn thu về một khoản đáng kể. Đến Thanh Hóa, họ lại được ưu tiên mua 10 kiện thuốc lá Bông Sen, đưa về Hà Nội bán với tiền lãi tăng gấp đôi. Toàn bộ lợi nhuận từ 2 tạ cà phê và 10 kiện thuốc lá được đóng góp cho lễ kỷ niệm 30 năm của trường. Câu chuyện này phơi bày sự thật trần trụi: để nuôi một chương trình âm nhạc hàn lâm, nghệ sĩ buộc phải linh hoạt như những “nhà buôn bất đắc dĩ”, nhưng họ vẫn coi đó là cách hy sinh vì Học viện Âm nhạc Quốc gia và vì kỷ niệm nhạc sĩ, không phải vì túi riêng.
Từ ký ức 30 năm đến bản giao hưởng số 9 và dấu mốc 70 năm
Sau chuyến lưu diễn “cà phê – thuốc lá”, NSND Quang Thọ tiếp tục đồng hành cùng Học viện qua nhiều cột mốc kỷ niệm nhạc sĩ. Ông đặc biệt tự hào về lễ kỷ niệm 50 năm thành lập trường, khi Trường đã mang tên Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và Khoa Thanh nhạc cùng các thế hệ sinh viên, cựu sinh viên phối hợp dàn nhạc dựng Bản giao hưởng số 9 của Beethoven. Một chương trình như vậy là lời chứng rõ ràng rằng những năm tháng “doanh thu âm” không vô nghĩa.
Bốn mươi năm sau, khi Học viện bước vào dấu mốc 70 năm, ký ức của ông được nhắc lại không phải để hoài niệm, mà để đặt nền cho hiện tại. Khoa Thanh nhạc chuẩn bị hai chương trình đặc biệt: Concert "Resonantia" vào tối 24-10 và đêm nhạc "70 năm – Những thanh âm ngân mãi" tối 14-11-2026 tại Phòng Hòa nhạc Lớn của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Hai chương trình hướng tới hai mảng chính: âm nhạc hàn lâm châu Âu và âm nhạc thính phòng cổ điển Việt Nam, phản ánh hai hướng đào tạo chủ lực của Khoa Thanh nhạc suốt 70 năm.
Âm nhạc hàn lâm hôm nay: vẫn là bài toán kinh tế và khán giả trẻ
Nhìn vào hai chương trình Resonantia và "70 năm – Những thanh âm ngân mãi", có thể thấy Khoa Thanh nhạc đang tiếp tục bài toán mà NSND Quang Thọ từng trải: đưa âm nhạc hàn lâm đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ. Concert Resonantia được chọn lọc từ những tác phẩm nổi tiếng của các nhà soạn nhạc lớn, với sự tham gia của nhiều thế hệ nghệ sĩ, giảng viên, học viên, trong đó có những giọng hát như NSƯT Lan Anh, NSƯT Đăng Dương. Đó là cách Học viện dùng chính chất lượng để thuyết phục.
Nhưng ngay cả hôm nay, đưa âm nhạc thính phòng, opera, romance lên sân khấu vẫn là một lựa chọn khó về kinh tế. PGS.TS.NSƯT Tân Nhàn thẳng thắn thừa nhận đây là hướng đi không dễ, dù uy tín Khoa Thanh nhạc và các nghệ sĩ đã thu hút được nhà tài trợ cho những chương trình có giá trị nghệ thuật cao, nghiêm túc. Từ góc nhìn đó, những câu chuyện của NSND Quang Thọ không chỉ là hoài niệm mà là lời cảnh tỉnh: nếu xã hội vẫn xem âm nhạc cổ điển là xa xỉ, thì dù không còn phải bán 2 tạ cà phê, kinh tế nghệ sĩ hàn lâm vẫn sẽ luôn mong manh.
