AI buộc đào tạo luật phải vượt khỏi trang văn bản
Đào tạo luật trong thời đại AI là cách chuẩn bị người học vận dụng công nghệ cùng kiến thức chuyên môn, tư duy pháp lý và trách nhiệm nghề nghiệp để giải quyết vấn đề, thay vì chỉ ghi nhớ quy định. Đây là chuyển đổi cần thiết khi AI và số hóa đang thay đổi cách tiếp cận thông tin, tổ chức công việc và cung cấp dịch vụ pháp lý, như Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Vinh nhận định.
Ngày 30 tháng 10, Trường Đại học Gia Định tổ chức hội thảo toàn quốc về trí tuệ nhân tạo và tác động đối với lĩnh vực pháp luật, quy tụ giảng viên, chuyên gia, đại diện cơ quan tư pháp, luật sư và doanh nghiệp. Quy mô thảo luận cho thấy đây không còn là câu hỏi dành riêng cho lớp học công nghệ: hội nghị nhận 228 tham luận và tuyển 167 bài vào kỷ yếu, trải trên sáu chủ đề. Điểm cốt yếu không phải sinh viên luật có dùng AI hay không, mà là liệu chương trình đào tạo có giúp họ suy nghĩ độc lập khi dùng nó hay không.
Nếu việc học chỉ xoay quanh đọc, ghi nhớ và nhắc lại văn bản, sinh viên sẽ khó làm tốt những phần nghề nghiệp đòi hỏi phân tích xung đột quy định, cân nhắc quyền lợi cụ thể và bảo vệ lập luận. AI càng làm tốt việc tìm kiếm, giá trị của người học càng nằm ở khả năng đặt câu hỏi đúng và phán đoán có căn cứ.
Tư duy độc lập là hàng rào trước câu trả lời máy móc
Ứng dụng AI có thể giúp rà soát khối lượng lớn tài liệu để tìm điểm mâu thuẫn, chồng lấn hoặc khoảng trống pháp lý; công nghệ cũng hỗ trợ phân tích dữ liệu và nghiên cứu án lệ. Nhưng tốc độ xử lý không đồng nghĩa với phán đoán đúng. Một kết quả trôi chảy vẫn có thể thiếu căn cứ, bỏ qua bối cảnh hoặc không nhận ra quyền lợi con người liên quan.
Vì vậy, tư duy độc lập không phải kỹ năng phụ thêm sau khi học luật, mà là năng lực giúp sinh viên kiểm tra kết quả, truy nguyên căn cứ, nhận diện rủi ro và bảo vệ lựa chọn của mình. Giáo sư Võ Khánh Vinh nhấn mạnh rằng trọng tâm đào tạo là dùng AI để nâng cao năng lực người học mà không làm suy giảm tư duy độc lập, kỹ năng nghiên cứu và ý thức trách nhiệm.
Yêu cầu này đặc biệt quan trọng trong những công việc gắn trực tiếp với quyền con người, quyền công dân và công lý. Người làm nghề không thể đẩy trách nhiệm cho công cụ; họ phải biết kiểm chứng thông tin, đánh giá rủi ro, bảo vệ dữ liệu và giải trình cách sử dụng công nghệ. Bởi vậy, lớp học luật cần chấm cả quá trình lập luận và kiểm chứng, không chỉ đáp án cuối cùng.
Dạy cách chọn việc cho AI, không chỉ cách bấm nút
Một chương trình đào tạo AI hiệu quả phải giúp sinh viên nhận ra nhiệm vụ nào phù hợp để giao cho công cụ, cách vận dụng nó và cách đánh giá đầu ra. Tiến sĩ Tan Hong Ming, phụ trách vận hành số tại Đại học Quốc gia Singapore, cho rằng sinh viên cần biết công nghệ hỗ trợ công việc nào, cách áp dụng và cách chủ động giải quyết vấn đề, thay vì chỉ học thao tác với công cụ.
Với đào tạo luật, điều đó có nghĩa là cho người học thực hành trên tình huống cụ thể: dùng AI để tìm tài liệu hoặc sắp xếp dữ kiện, sau đó tự đối chiếu nguồn, phát hiện điểm thiếu và giải thích kết luận. Kiến thức chuyên ngành vẫn là nền tảng; kỹ năng giao tiếp, phỏng vấn và trình bày cũng không thể bị thay thế bằng một câu lệnh tốt.
Hợp tác giữa trường đại học và đơn vị sử dụng lao động có thể đưa tình huống thực tế, khóa học đồng thiết kế và thực tập vào chương trình. Đây là cách thiết thực để sinh viên luật luyện phán đoán trong bối cảnh gần với nghề, đồng thời giúp nhà trường cập nhật yêu cầu công việc thay vì chỉ thêm một môn hướng dẫn phần mềm.
Thích ứng để nghề luật phát triển bền vững
Hội nghị về nghề luật trong thời đại AI đặt vấn đề thích ứng và phát triển bền vững bằng cách bàn về đào tạo, tác động của AI tạo sinh tới thị trường dịch vụ pháp lý, trách nhiệm đạo đức, kiểm chứng và ứng dụng công nghệ trong tố tụng. Những chủ đề này cho thấy đổi mới không thể chỉ đo bằng số công cụ được đưa vào lớp; phải đánh giá cả chất lượng chuyên môn và khả năng bảo vệ quyền lợi của người dân.
Công nghệ có thể đưa thông tin pháp lý đến nhiều người hơn, rút ngắn thời gian xử lý một số việc và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn. Nhưng lợi ích ấy chỉ thành hiện thực khi dữ liệu được bảo vệ, quy trình minh bạch và có người chịu trách nhiệm. Phối hợp giữa Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội và Học viện Tư pháp được kỳ vọng giúp làm rõ năng lực cần có của sinh viên luật, điều kiện ứng dụng AI và yêu cầu bảo đảm chất lượng nghề nghiệp.
Trường Đại học Gia Định cũng đang xây dựng và nâng cấp hệ thống LMS thông minh để cá nhân hóa lộ trình học tập, mở rộng khả năng tiếp cận học liệu số. Đây là bước hỗ trợ, không phải đích đến. Một hệ thống học tập hiện đại chỉ có ý nghĩa khi giúp người học tự tìm tòi, kiểm tra và lập luận tốt hơn. Đào tạo luật AI vì thế phải đặt con người và tư duy độc lập ở trung tâm: công cụ có thể tăng tốc công việc, nhưng phán đoán và trách nhiệm nghề nghiệp vẫn thuộc về người hành nghề.
