AI-First trong tài chính: từ tầm nhìn đến áp lực phải thay đổi
Lộ trình AI-First cho ngành Tài chính là kế hoạch ba giai đoạn nhằm đưa trí tuệ nhân tạo từ các thử nghiệm đơn lẻ vào nghiệp vụ lõi, mở rộng trên toàn ngành và vận hành có kiểm soát, dựa trên nền tảng dữ liệu và chuyển đổi số đã tích lũy, với mục tiêu đến năm 2030 tài chính công vận hành theo nguyên lý AI-First, tức AI được tính ngay từ khâu thiết kế hệ thống chứ không chỉ bổ sung sau này. Ngày 24/9, tại một hội thảo về tài chính số, lãnh đạo FPT IS khẳng định ngành Tài chính đang đứng ở vị thế hiếm có để bước sang giai đoạn ứng dụng AI nhờ đi đầu về chuyển đổi số và sở hữu kho dữ liệu khổng lồ tích lũy qua nhiều năm. Câu hỏi không còn là “có dùng AI hay không”, mà là “dùng như thế nào để không phá vỡ kỷ luật tài chính và niềm tin của người dân”.
Nền tảng dữ liệu và chuyển đổi số: lợi thế, nhưng cũng là phép thử
Điểm xuất phát của lộ trình AI ngành tài chính nằm ở chính những gì hệ thống này đã làm được trong chuyển đổi số tài chính: hạ tầng, quy trình, kho dữ liệu tập trung. Theo FPT, nếu dữ liệu là nguồn lực thúc đẩy kinh tế thì AI là “tác nhân lao động mới” đồng hành cùng con người trong sản xuất và điều hành. Đây là cách nhìn khác hẳn so với thời điện toán đám mây hay dữ liệu lớn, khi công nghệ chủ yếu chỉ giúp tăng năng suất. Vấn đề là dữ liệu hiện có có đủ chất lượng để AI tin cậy hay không, và cơ chế quản trị có đủ rõ để xác định AI được tham gia đến đâu, ai chịu trách nhiệm cho từng quyết định. Nếu coi chuyển đổi số là bước đầu, thì việc xây dựng Data Governance và AI Governance sẽ là phép thử xem ngành Tài chính có thể đi xa tới mức nào với AI.
Ba giai đoạn lộ trình AI-First: từ thử nghiệm tới phổ cập
FPT đề xuất một lộ trình AI-First rõ ràng: 2026–2027 là giai đoạn xây nền tảng tuân thủ, dữ liệu và thử nghiệm AI, từng bước đưa AI vào nghiệp vụ lõi; 2028–2029 là giai đoạn chuẩn hóa và mở rộng AI trên toàn ngành; đến 2030 hướng tới vận hành AI có kiểm soát ở quy mô toàn ngành. Theo đề xuất, trong giai đoạn đầu, Bộ Tài chính phải nhanh chóng hoàn thiện khung quản trị AI cụ thể và bắt đầu đưa AI vào các quy trình trọng yếu. Giai đoạn thứ hai, AI được kỳ vọng xuất hiện rộng khắp trong thuế, hải quan, kho bạc, đấu thầu, cơ sở dữ liệu công; cán bộ làm việc cùng AI thường xuyên thay vì coi đó là “dự án”. Đến mốc 2030, mục tiêu không phải là có bao nhiêu ứng dụng, mà là vận hành AI có kiểm soát, vừa gắn với nguyên lý AI-First, vừa không đánh mất tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Từ thử nghiệm riêng lẻ tới vận hành AI có kiểm soát
Điểm đáng chú ý của lộ trình này là sự chuyển dịch dứt khoát từ thử nghiệm riêng lẻ sang triển khai toàn ngành, nhưng luôn nhấn mạnh vận hành AI có kiểm soát. Theo đánh giá được trích từ các báo cáo quốc tế, 83% quốc gia đã có ít nhất một cơ quan chịu trách nhiệm quản trị AI khu vực công nhưng chỉ khoảng 36% có hạ tầng và giải pháp đủ khả năng xử lý bài toán này một cách triệt để. Câu chuyện không chỉ là “làm AI” mà là “quản trị AI”. Ngành Tài chính được khuyến nghị xây dựng khung quản trị AI cấp bộ, bảo đảm chủ quyền dữ liệu, tính bền vững của đầu tư và đo lường kết quả bằng số liệu. Một phát biểu mang tính quotable là: 60% quyết định điều hành cơ quan nhà nước phải được hỗ trợ bởi dữ liệu và AI, 100% hồ sơ thủ tục hành chính được xử lý bằng AI và 100% cán bộ công chức sử dụng AI công vụ hàng tuần. Đây là tiêu chuẩn mới cho mức độ trưởng thành AI trong khu vực công.
Tác động tới người dân, doanh nghiệp và câu hỏi sống còn đến 2030
Lộ trình AI-First sẽ vô nghĩa nếu người dân và doanh nghiệp không cảm nhận được thay đổi trong đời sống tài chính thường ngày. Chính FPT cũng nhấn mạnh hiệu quả của các chương trình AI phải được lượng hóa bằng kết quả cụ thể: cắt giảm bao nhiêu thời gian, bao nhiêu thủ tục, tạo hiệu quả gì cho người dân, doanh nghiệp. Những ứng dụng đang hình thành cho thấy tác động thực tế: trợ lý ảo tra cứu văn bản pháp luật giúp người dân và cán bộ tìm kiếm dịch vụ công, chính sách theo ngôn ngữ tự nhiên; hệ sinh thái tự động hóa Akabot giúp hơn 4.500 doanh nghiệp cắt giảm tới 80% thời gian xử lý thủ công và giảm sai sót dữ liệu. Hiện đã có 10.220 AI Agent phục vụ 8 triệu khách hàng và xử lý 40 triệu yêu cầu trong các lĩnh vực tài chính – ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán và khu vực công. Câu hỏi sống còn tới 2030 là: ngành Tài chính có dám coi AI như “đồng nghiệp bắt buộc” của mọi công chức, thay vì “công cụ tùy chọn”?
