Khi chợ nổi Cái Răng bị chê và câu hỏi về lý do tồn tại
Chợ nổi Cái Răng là một không gian giao thương trên sông, nơi thương hồ tụ tập bằng ghe thuyền để mua bán nông sản, ẩm thực và hàng hóa, đồng thời trở thành điểm du lịch đặc trưng của Đồng bằng sông Cửu Long với hình ảnh sinh kế gắn chặt đời sống sông nước và văn hóa thương nhân địa phương. Những ngày qua, một bài đăng của tài khoản được cho là du khách sau chuyến trải nghiệm tại Cần Thơ đã làm mạng xã hội xôn xao vì phản ánh chất lượng dịch vụ ở chợ nổi Cái Răng. Người này bay gấp đến Cần Thơ, thuê tàu riêng để quay phim, chụp ảnh, nhưng nhận câu “không được chụp” dù trước đó đã được hứa là chụp thoải mái, rồi thất vọng với hai tô bún riêu, bánh canh lèo tèo trên sông nước có tổng thiệt hại 150 cho 2 bát. Bài đăng nhận hơn 2.500 lượt thích và hàng trăm bình luận, cho thấy hình ảnh chợ nổi đang rạn nứt trong mắt chính những người nó muốn chinh phục.
Từ chợ nổi thành bến tàu du lịch: cái giá của lệch hướng
Những phản ánh không dừng ở một bài viết. Trên các nền tảng mạng xã hội, nhiều du khách kể rằng khi ra chợ nổi Cái Răng, họ chỉ thấy lác đác vài ghe buôn bán, còn lại tới 80% là tàu du lịch chở khách tham quan. Thay vì được ngồi trên ghe thưởng thức ẩm thực sông nước, họ bị đưa lên bè nổi ăn sáng, rồi ghé một nơi giống hệt cửa hàng bán đặc sản miền Tây, khiến cảm giác “chợ nổi vẫn chưa ngủ dậy” trở thành câu nói chua chát nhưng chính xác. Trong khi đó, một số người Cần Thơ đáp lại rằng thành phố còn nhiều trải nghiệm khác, khuyên khách nên tìm hiểu kỹ hoặc đi với hướng dẫn viên địa phương. Vấn đề không phải du khách không hiểu chợ nổi, mà là chợ nổi đã bị đẩy lệch khỏi chức năng gốc: từ nơi có giao thương thật thành sân khấu dịch vụ du lịch ngắn ngủi, dễ làm “tour” nhưng khó giữ linh hồn sinh kế địa phương.
Giao thông đường bộ và sức ép lên sinh kế thương hồ
Sự sa sút của chợ nổi Cái Răng không thể chỉ đổ cho vài đơn vị tàu dịch vụ làm ăn cẩu thả. Chính ngành chức năng thừa nhận thương hồ ngày càng giảm là xu hướng chịu tác động của phát triển kinh tế – xã hội và giao thông đường bộ thuận lợi. Khi đường bộ lên ngôi, ưu thế vận chuyển bằng đường thủy suy giảm, các chợ nổi khắp Đồng bằng sông Cửu Long đối mặt câu hỏi sống còn: nếu không còn hàng hóa và thương nhân thực sự, chợ nổi tồn tại để làm gì? Theo Phan Xuân Anh, một chợ chỉ có thể sống nếu trước hết đáp ứng nhu cầu giao dịch của người dân địa phương; du lịch là nguồn thu thêm, nhưng không thể thay thế vai trò thương mại gốc. Du lịch là ngành theo mùa, có lúc đông, lúc vắng; nếu người bán phụ thuộc chủ yếu vào khách du lịch, thu nhập khó ổn định và chợ nổi khó bền vững dài hạn.
Du lịch bền vững phải đặt văn hóa thương nhân lên trước
Câu trả lời cho chợ nổi Cái Răng không nằm ở thêm vài show đờn ca tài tử từ 5–7h sáng hằng tuần trên ghe, dù đây là nỗ lực đáng ghi nhận để đa dạng hóa sản phẩm. Vấn đề là phải tái tạo được các chuỗi sinh kế địa phương trên mặt nước, rồi mới dùng du lịch bền vững như lớp giá trị cộng thêm. Câu chuyện trồng nấm rơm trên bè bằng lục bình ở cồn Tân Phong (Đồng Tháp) là ví dụ: người dân thu gom lục bình – loại cây cản trở giao thông thủy – để làm giá thể, vừa khai thông dòng chảy, vừa tạo việc làm cho người già, phụ nữ khó vào nhà máy, với mỗi vụ nấm chỉ mất khoảng 15 ngày thu hoạch. Khi đã có sản xuất đều đặn, nấm được bán cho quán ăn, hộ gia đình, hình thành thị trường ổn định. Lúc này, du khách đến để xem cách người dân dùng môi trường sông nước tạo sinh kế, tự tay hái nấm, ăn món từ nấm – tức là tham gia vào chính văn hóa thương nhân đang vận hành, chứ không chỉ ngắm lại một “bản dựng” của quá khứ.
Cần Thơ phải chọn: sân khấu du lịch hay cộng đồng sông nước sống được?
Sau phản ánh của du khách, ngành chức năng đã mời đơn vị tàu liên quan làm việc và chấn chỉnh, đồng thời yêu cầu địa phương tăng cường quản lý giá, an toàn thực phẩm và hoạt động kinh doanh tại chợ nổi Cái Răng. Ngành cũng đang nghiên cứu chính sách theo từng khu vực, kêu gọi đầu tư trong đề án bảo tồn và phát triển chợ nổi, hướng đến hình thành thêm các khu dịch vụ và sản phẩm du lịch. Nhưng nếu những đề án này chỉ nhắm vào dòng khách mà không trả lời cho sinh kế địa phương, chợ nổi sẽ tiếp tục là nơi nhiều tàu du lịch, ít ghe hàng, nhiều “điểm check-in”, ít người thật nghiệp thật. Một mô hình du lịch bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long phải bắt đầu từ câu hỏi: người dân còn lý do nào để lên ghe kiếm sống mỗi ngày? Chỉ khi thuyền vẫn là phương tiện làm ăn, văn hóa thương nhân vẫn sống trên sông, thì du khách mới có cái để trải nghiệm, và chợ nổi Cái Răng mới có cơ hội thức dậy đúng nghĩa.
