Du lịch cộng đồng: khi bản làng trở thành sản phẩm du lịch
Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch trong đó cộng đồng cư dân bản địa giữ vai trò trung tâm, biến chính nhà cửa, nương rẫy, phong tục và nhịp sống thường ngày thành sản phẩm du lịch, vừa tạo sinh kế tại chỗ, vừa bảo tồn cảnh quan và bản sắc văn hóa lâu đời của mình. Lao Chải 1 dưới chân Hoàng Liên Sơn là một ví dụ điển hình cho sự chuyển mình này, với những ngôi nhà nép bên thung lũng, đường lát đá uốn quanh, cổng nhà phủ hoa và thùng rác gỗ dọc lối đi tạo nên một không gian vừa mộc mạc vừa có ý thức gìn giữ môi trường. Điều đáng nói là bản người Mông nơi đây không chạy theo mô hình khu nghỉ dưỡng hoành tráng, mà chọn cách phát triển homestay bản vùng cao, giữ nguyên cấu trúc nhà ở, nếp sống sản xuất gắn với nương lúa, rừng thảo quả, đàn ong lấy mật, rồi mở cửa để du khách bước vào trải nghiệm văn hóa địa phương ngay trong đời sống thường nhật.
Câu chuyện Lao Chải 1: từ 40 bao thóc đến nguồn thu mới từ homestay
Ở Lao Chải 1, quyết định dựng homestay của ông Cứ A Lồng là bước ngoặt cho cả gia đình lẫn bản làng. Từ chỗ quanh năm gắn với nương lúa, rừng thảo quả, đàn ong và những chiếc đàn nhị tự chế, một ngày ông chấp nhận hy sinh mảnh đất trồng rau trước nhà để dựng homestay. Một vụ lúa được mùa mang về hơn 40 bao thóc, cộng thêm 3 hecta rừng thảo quả và việc làm thời vụ cũng chỉ đủ trang trải cho gia đình năm người, khó tích lũy để đầu tư. Dù số tiền dành dụm ít ỏi, ông vẫn quyết “cứ làm, thiếu thì vay thêm”, để rồi mùa khô năm 2021 căn homestay thành hình, năm phòng ngủ hoàn thiện trước Tết, ba phòng đưa vào kinh doanh. Những vị khách đầu tiên đến vào tháng Chạp, giữa lúc người Mông gác ngô lên chái nhà, chuẩn bị Tết, đã khiến cả nhà lúng túng với nước sinh hoạt, ổ cắm sạc, bữa ăn. Nhưng thay vì bỏ đi, khách góp ý, còn con trai Cứ A Ly xuống Sa Pa học cách đón khách, nấu ăn, tổ chức dịch vụ. Chính sự dám liều có tính toán này cho thấy: du lịch cộng đồng không phải là vài chiếc giường cho khách ngủ nhờ, mà là một nghề mới, đòi hỏi vốn, kiến thức và thái độ học hỏi nghiêm túc.
Khi nhà sàn, khung cửi và nương lúa trở thành trải nghiệm văn hóa
Điểm hấp dẫn nhất của homestay bản vùng cao không nằm ở tiện nghi hiện đại, mà ở sự giản dị có chủ đích: nhà sàn truyền thống, nghề dệt thổ cẩm, bữa cơm núi rừng và nhịp sống bình yên. Tại Kho Mường, giữa vùng lõi khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, gia đình ông Lò Văn Nam cải tạo hai nhà sàn truyền thống để làm du lịch cộng đồng, nhưng vẫn giữ cảnh quan, khí hậu trong lành và bản sắc văn hóa Thái như vốn có. Chiều xuống, cả nhà tất bật sơ chế măng, canh đắng, thịt lợn nướng, tôm nướng, xôi ngũ sắc để phục vụ đoàn khách từ Hà Nội, rồi tối đến cồng chiêng, tiếng hát, điệu múa Thái vang lên trong không gian nhà sàn. Ở Đồng Bớp, thôn Đồng Tâm, người Mường không thay đổi nếp sống để chiều khách, mà mở rộng không gian sinh hoạt để du khách cùng tham gia: xem dệt thổ cẩm, gặt lúa, bắt cá, trồng rau, thưởng thức ẩm thực và sinh hoạt văn nghệ. Du khách đến Lao Chải cũng được tìm hiểu nghề thủ công, thưởng thức món ăn truyền thống, quan sát nhịp sống gắn với nương rẫy. Chuỗi trải nghiệm văn hóa địa phương này biến bản làng thành lớp học sống động về mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và cộng đồng.
Du lịch bền vững: thu nhập tăng mà bản sắc không bị bán rẻ
Điều đáng chú ý là du lịch cộng đồng ở các bản vùng cao đang chứng minh một điều: có thể tăng thu nhập mà không cần thương mại hóa ồ ạt hay phá vỡ cấu trúc làng bản. Lao Chải đón khách từ năm 2018, được công nhận là bản du lịch cộng đồng năm 2019. Theo số liệu địa phương, năm 2024 bản đón khoảng 19.300 lượt khách; đến hết tháng 9/2026, con số này đạt gần 31.300 lượt, trong đó có khoảng 2.200 lượt khách quốc tế. Thu nhập bình quân tăng từ khoảng 7,5 triệu đồng mỗi tháng năm 2024 lên khoảng 10 triệu đồng hiện nay. Với những gia đình từng trông vào một vụ lúa và rừng, du lịch mở thêm nguồn tiền để trang trải cuộc sống. Những hộ không làm homestay vẫn tham gia bằng cách bán nông sản, thổ cẩm, đồ lưu niệm hoặc cung cấp trải nghiệm văn hóa, biến du lịch thành sinh kế chung của cộng đồng. Ở Kho Mường, người làm du lịch luôn chú trọng giữ gìn cảnh quan môi trường, yếu tố tự nhiên và bản sắc văn hóa Thái, hướng đến du lịch bền vững. Tại Đồng Tâm, người Mường giữ nguyên nếp sống truyền thống, chỉ mở rộng không gian để du khách cùng trải nghiệm, qua đó vừa tạo thêm thu nhập, việc làm tại chỗ, vừa nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc.
Từ mô hình bản lẻ đến động lực phát triển vùng núi
Nhìn từ Lao Chải, Kho Mường hay Đồng Bớp, có thể thấy du lịch cộng đồng bản vùng cao đang đi từ những mô hình nhỏ lẻ đến vai trò động lực phát triển vùng núi. Lao Chải ban đầu thiếu thương hiệu, phải nhờ huyện tổ chức cho người dân đi học kinh nghiệm ở Sa Pa và các điểm du lịch cộng đồng khác, rồi được tập huấn về kinh doanh lưu trú, liên kết dịch vụ và chế biến món ăn truyền thống. Đến năm 2026, bản này giành Giải thưởng Du lịch Việt Nam ở hạng mục “Điểm đến có sản phẩm du lịch có nội hàm văn hóa sâu sắc”, cho thấy hướng đi dựa trên văn hóa là hoàn toàn khả thi. Ở miền Tây xứ Thanh, hệ sinh thái đa dạng với núi rừng, thung lũng, hang động, thác nước và bản làng truyền thống Thái, Mường, Dao là nền tảng tự nhiên cho du lịch cộng đồng. Nếu được quy hoạch và quản lý đúng hướng, loại hình này sẽ trở thành động lực thúc đẩy kinh tế – xã hội phát triển bền vững, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong dòng chảy hiện đại. Thực tế ở Lao Chải cho thấy một hệ quả tích cực: một số thanh niên chọn ở lại bản làm dịch vụ, trồng rừng thay vì rời quê đến khu công nghiệp, vừa có sinh kế trên đất cha ông, vừa có động lực gìn giữ cảnh quan và phong tục. Kết luận rõ ràng là: nếu coi cộng đồng là chủ thể, tôn trọng nếp sống và cảnh quan, du lịch cộng đồng không chỉ là câu chuyện vài homestay, mà là chiến lược phát triển vùng núi theo hướng bền vững.
