Một thước đo chung, nhưng chưa phải lời giải trọn vẹn
Đề kiểm tra định kỳ chung là bài kiểm tra do Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng, thẩm định và cung cấp cho các trường trên địa bàn nhằm tạo căn cứ thống nhất để đánh giá kết quả học tập của học sinh ở một số môn. Quy định mới giao sở lựa chọn môn áp dụng; học sinh lớp 5 làm bài vào cuối học kỳ I và cuối năm học, còn lớp 9, lớp 12 kiểm tra vào cuối mỗi học kỳ.
Chủ trương này đáng ủng hộ vì cách làm cũ để từng trường tự ra đề, tổ chức kiểm tra và đánh giá dễ tạo ra những chuẩn khác nhau, ngay cả khi cùng thực hiện một chương trình. Đề chung có thể giúp giảm chênh lệch do độ khó bài thi và cách chấm, đồng thời cung cấp thêm dữ liệu để nhìn nhận chất lượng dạy học. Nhưng kỳ vọng đó chỉ có giá trị khi bài thi đo đúng điều cần đo, chứ không phải khi mọi học sinh cùng làm một đề bất kể đề ấy tốt hay không.
Cô Nguyễn Thị Vân Hồng, hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Chương Dương, cho rằng khi mỗi trường tự ra đề và đánh giá, cùng một mức điểm có thể đi kèm năng lực thực tế khác nhau. Đây là lý do cần thêm một mặt bằng tham chiếu, không phải lý do để xem điểm của đề chung là phán quyết tuyệt đối.
Điểm cao không tự động đồng nghĩa với năng lực cao
Điểm số học sinh thường được phụ huynh, nhà trường và xã hội dùng để hình dung mức độ học tập. Tuy nhiên, nếu độ khó đề, mức độ phân hóa, thang điểm và sự nghiêm khắc khi chấm khác nhau, cùng một điểm 9 có thể không phản ánh năng lực tương đương giữa hai trường. Thầy Đinh Đức Hiền, Giám đốc điều hành Trường FPT Bắc Giang, lưu ý rằng khác biệt còn có thể xuất hiện giữa giáo viên trong cùng một trường. Vì thế, lạm phát điểm số không chỉ là chuyện đề dễ; nó còn liên quan đến áp lực thành tích và cách xã hội coi điểm cao như dấu hiệu gần như tuyệt đối của chất lượng.
Đề chung có thể hạn chế một phần động lực làm đẹp điểm số và giúp ngành giáo dục nhận diện dấu hiệu cần xem xét. Nhưng nếu kết quả tiếp tục bị dùng chủ yếu để xếp hạng trường, chạy theo tỷ lệ học sinh giỏi hoặc so sánh máy móc giữa các em, áp lực thành tích vẫn còn nguyên. Điểm số cần giúp giáo viên biết học sinh đã nắm được gì, còn vướng ở đâu, rồi điều chỉnh dạy học và hỗ trợ các em tiến bộ—not dán nhãn hay tạo thêm cuộc đua.
Độ tin cậy nằm ở cả khâu ra đề, chấm bài và sử dụng kết quả
Một đề được dùng thống nhất chưa chắc đã là một đề có chất lượng. Theo giáo viên Vũ Khắc Ngọc, đề chung không đồng nghĩa với đánh giá hoàn toàn thống nhất, cũng không mặc nhiên bảo đảm đề thi phù hợp. Nếu đề không bám yêu cầu chương trình, thiếu khả năng phân hóa hoặc đánh đố học sinh, kết quả vẫn khó phản ánh đúng năng lực. Tương tự, khi các trường trực tiếp coi và chấm bài, sự thống nhất còn phụ thuộc vào hướng dẫn chấm rõ ràng và cách thực hiện khách quan.
Một giới hạn khác là kiểm tra định kỳ không thể thay thế quá trình đánh giá thường xuyên của giáo viên. Một bài thi ghi lại kết quả tại một thời điểm; nhận xét trong quá trình học mới cho thấy sự tiến bộ, những khó khăn kéo dài và bối cảnh của từng học sinh. Bởi vậy, đề chung nên là một nguồn thông tin bổ sung để đối chiếu, không phải chiếc thước duy nhất quyết định học sinh giỏi hay yếu.
Kết quả cũng cần được dùng để tìm ra nội dung học sinh chưa đạt và hỗ trợ các em, thay vì biến thành bảng xếp hạng. Đánh giá thực chất không có nghĩa là nâng độ khó hay kéo điểm xuống; mục tiêu là để điểm và nhận xét phản ánh trung thực kết quả học tập, đồng thời chỉ ra bước tiếp theo.
Thí điểm có trọng tâm sẽ đáng tin hơn mở rộng vội vàng
Để quy định phát huy hiệu quả, cô Vân Hồng cho rằng chưa nên áp dụng đồng loạt cho tất cả môn học. Ở bậc THCS và THPT, có thể ưu tiên thí điểm với Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh, đánh giá kết quả rồi mới tính chuyện mở rộng. Cách đi từng bước giúp ngành giáo dục nhận ra đề có phù hợp chương trình không, khâu chấm có đủ nhất quán không và kết quả có thực sự hỗ trợ điều chỉnh dạy học hay chỉ làm tăng áp lực luyện đề.
Kết luận, đề kiểm tra chung là công cụ hữu ích để thu hẹp chênh lệch đánh giá giữa các trường và soi rõ hơn nguy cơ lạm phát điểm số, nhưng bản thân nó không thể bảo đảm công bằng. Giá trị của đề nằm ở chất lượng xây dựng, chuẩn chấm đáng tin cậy và cách sử dụng kết quả có trách nhiệm. Khi điểm số giúp học sinh hiểu mình đang ở đâu và nhận được hỗ trợ để tiến bộ, thước đo chung mới phục vụ giáo dục thực chất thay vì tạo thêm một cuộc đua thành tích.
